ابنیه تاریخی

بندپی بابل

در جنوب بابل وتقریبا ۲۰ کیلومتری شهر بابل منطقهٔ بند پی وجود دارد بندپی که در واقع محلی بین کوه جنگل و دشت است در ایران قبل از اسلام بنا به روایات محلی در حملهٔ اعراب یک سنگر قدرتمند برای وطن دوستان بوده است و در واقع قبل از اسلام دارای شهر و قلعه بودهاست.

 منطقه شورچال گلوگاه

این منطقه از ابنیه مسکونی قرون اول و دوم اسلامی بوده و آثار باستانی فراوانی در دل تپه‌های آن جای گرفته‌اند که متأسفانه بخش قابل توجهی، توسط حفاران غیرمجاز، از دل خاک خارج شده و از موزه‌های خارجی، سر در آورده‌است که نیازمند استقرار یگان حفاظت میراث فرهنگی است.زمینهای آن متعلق به ساکنان کوپچی محله گلوگاه بوده و در فاصله کمی از ساحل دریا قرار گرفته‌است و مکانی سرسبز و بسیار دیدنی است که نیازمند سرمایه گذاری و توجه بیشتر است.

 امامزاده عباس

در حاشیه شمالی ورودی شرقی شهر ساری واقع شده و از نظر شیوه معماری، گنبد هرمی شکل و صندوق چوبی نفیس، یکی از بناهای معروف استان مازندران است. تاریخ ساخت آن ۸۹۷ هجری قمری است و سه امامزاده بنامهای عباس ؤ محمد و حسن در آن مدفون می‌باشند.این بنا در منطقه‌ای به نام ازادگله واقع شده است.

قلعه لاجیم در سوادکوه

در جنوب شرقی زیراب در شرق جاده سواد کوه به قائمشهر در منطقه‌ای جنگلی و در کنار روستای لاجیم قرار دارد. این اثر معماری ارزشمند متعلق به قرن پنجم هجری است. آندره گدار باستان‌شناس فرانسوی که در سال ۱۹۳۳ میلادی به بازدید برج لاجیم آمده می‌نویسد: در داخل این حصار چند تل است که نشان می‌دهد این قلعه در واقع شهر مستحکمی است این محل که در قلب جنگل انبوه و دور هنگامه شهرها واقع شده‌است. مسلماً قرارگاه مهم یکی از سرکشان یا پناهگاه استوار یکی از پادشاهان مخلوع بوده‌است که به امید بازگشت وقت مساعد در آنجا بدور از آسیب خصم در امان می‌داشته‌است. شخصیت مدفون در برج (کیا ابوالخوارس شهریار) از خاندان باوندیان بوده که در فاصله سقوط سلسله باوندیان اول و به قدرت رسیدن مجدد خاندان آل باوند پس از اشغال ناحیه آمل به دست قابوس وشمگیر به منطقه کوهستانی لاجیم پناه برده‌است.

چشمه عمارت بهشهر

این بنا متعلق به دوره صفویه‌است که در دو طبقه احداث گردیده و در حال حاضر طبقه همکف و جزری از طبقه دوم باقی مانده‌است در وسط عمارتِ همکف مظهر چشمه قرار دارد که آب آن از چهار سمت توسط جویهایی از داخل بنا به خارج آن سرازیر و وارد حوضها و جویهای اطراف آن گردیده و به‌وسیله نهرهای اصلی به خارج از باغ هدایت می‌شده‌است .

 برج آرامگاهی امامزاده طاهر مطهر کجور

این بنای آرامگاهی واقع در روستای هزار خال بخش کجور در شهرستان نوشهر قرار دارد، بنایی است چهار ضلعی با کتیبه‌های آجری و تزئینات که در سال(۸۲۹) ه ق به دست ملک کیومرث بن بیستون استندار ساخته شده‌است.

 قلعه ملک بهمن لاریجان

این قلعه از قلعه‌های عظیم البرز است که در جاده هراز بخش لاریجان شهرستان آمل و مشرف به قریه شاهان دشت در ۷۵ کیلومتری جنوب آمل قرار دارد این قلعه متعلق به حکام پادوسبان است که در سال (۴۵ الی ۱۰۰۵) ه ق به رویان نور و کجور و رستمدار حکومت داشته‌اند بنای قلعه بر روی صخره‌ای حدود ۲۲۰ متر بالاتر ازسطح اراضی شاهاندشت از لاشه سنگهای بزرگ و کوچک و ملات گچ ساخته شده که بصورت طبقه طبقه و شامل اتاقها و قسمت‌های مختلف ساختمانی است.

 آرامگاه سه سید میر حیدر آملی

این مکان مدفن ابولقاسم پسر ابولحسن الرویانی است که در سده ششم ه ق وفات یافته‌است، در طی قرون هشتم و نهم هجری قمری سه تن از سادات و عرفا در این محل مدفون گردیدند که یکی از آنها علامه میر حیدر آملی است که از متفکران و مشاهیر شیعه بوده‌است بانی این مکان سید عزالدین بن سید بهاالدین آملی است.

برج رسکت

برج زیبای رسکت در روستایی به همین نام، از دوران اسپهبدان مازندران که بر روی آن کتیبه‌ای به دو خط پهلوی و کوفی وجود دارد.

 برج باوند

برج بسیار زیبای باوند از دوران آل باوند از اسپهبدان مازندران در روستای سرخ آباد سوادکوه قرار دارد. این برج شبیه مهره رخ در شطرنج است.

نقش شاه

تنها تصویر ناصرالدین شاه قاجار و درباریان او که بر دل سنگ حکاکی شده است در جاده هراز و در کنار تونل وانا و جاده باستانی زمان ساسانی قرار دارد.

برجهای آهودشت

این دو برج در روستای آهودشت چمستان نور قرار دارند. برج بزرگ مزار شاه بالوی زاهد آملی، استاد شیخ خلیفه مازندرانی، استاد شیخ حسن جوری است.

 سایت موزه گوهرتپه

سایت موزه گوهر تپه در نزدیکی بهشهر قرار دارد. کهنترین ابزار ساخته شده از آهن در جهان در این مکان یافت شده است.

لفورک

شهر باستانی لفورک در سواد کوه قرار دارد. در این شهر اسکلتهایی از انسان های دراز سر پیدا شده است.

مفرغهای لرستان در موزه لور فرانسه

لرستان جایگاه آثار باستانی و تاریخی فراوانی است که می‌توان آن‌ها را به سه دوره پیش از تاریخ، دوره ایران باستان و دوره اسلامی تقسیم کرد. یافته‌های پیش از تاریخ لرستان، بیشتر شامل نقاشی‌ها، کنده‌کاری‌های غارها، سفالینه هاو اشیای مفرغی هستند. به دلیل کوهستانی بودن منطقه، نخستین ساکنان در مناطق مرکزی و غربی لرستان سکونت یافتند. در این استان، بیش از ۲۵۰ غار و پناهگاه صخره‌ای وجود دارد که نیمی از آنان در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند. از جلمه غارهای مهم می‌توان به غارهای منقوش پیش از تاریخ هومیان یک، هومیان دو و میر ملاس کوهدشت و دوشه بخش چگنی خرم آباد، غارهای مسکونی پیش از تاریخ دره خرم آباد مانند غارهای پاسنگر، قمری، کنجی، گرارجنه و یافته و غار باستانی و شگفت انگیز کلماکره پلدختر اشاره کرد ^[۹]

پل‌ها و دژها

قلعه فلک الافلاک در مرکز شهر خرم‌آباد

از دوره‌های هخامنشیان و ساسانیان، پل‌ها و دژهای ویران شده فراوانی به جای مانده‌است. پل دختر، پل کشکان، پل شاپوری، پل کلهر، پل معمولان و نیز قلعه فلک الافلاک از این دسته‌اند. گورستان‌ها و تپه‌های تاریخی فراوانی در بیشتر مناطق این استان وجود دارند که هنوز مورد کاوش باستان شناسی قرار نگرفته‌اند.

 مسجدها

ایوان جنوبی و گلدسته‌های مسجد جامع بروجرد

مسجدها و امامزاده‌ها نیز از مهم‌ترین آثار به جای مانده از دوره‌های پس از اسلام در این منطقه هستند که مسجد جامع، مسجد سلطانی بروجرد مسجد جامع خرم آباد، امامزاده جعفر بروجرد، شاهزاده احمد پلدختر، شاهزاده محمد کوهدشت، بابا بزرگ نورآباد دلفان، شاهزاده عبدالله، امامزاده زیدبن علی و امامزادگان ابوالوفا واقع در شهر خرم آباد از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین این آثار به شمار می‌آیند.

مسجد جامع بروجرد که به مسجد جمعه نیز شناخته می‌شود، مسجدی تاریخی و از بناهای معماری سرشناس در شهر بروجرد است. مسجد جامع بروجرد یکی از نخستین مسجدهای ساخته شده در ایران است که در قرن دوم تا سوم هجری در شهر بروجرد بنا نهاده شده‌است. این مسجد زیبا در دل یکی از محله‌های تاریخی شهر نام دو دانگه واقع شده و به لحاظ معماری و قدمت، از بناهای منحصر به فرد استان لرستان و شهر بروجرد است.

جدول آثار باستانی و تاریخی

برخی آثار باستانی و تاریخی لرستان به ترتیب شهرستان عبارت‌اند از:

شهرستان ازنا امامزاده قاسم ازنا شاهزاده ابراهیم شهرستان الیگودرز غار باستانی پشتکوه قلعه مندیش غار تمندر غار بزنوید قبور شاهرود غار شاهرود قلعه باجول قلعه دختر گورستان تاریخی بزنوید شهرستان بروجرد امامزاده جعفر امامزاده قاسم پل قلعه حاتم زواریجان مسجد جامع مسجد سلطانی

شهرستان پلدختر پل دختر پل کلهر غار کلماکره شهرستان خرم‌آباد پل شاپوری پل کشکان سنگ نبشته

فلک الافلاک آسیاب گبری گرداب سنگی مناره آجری غار منقوش دوشه مقبره حیات الغیب غار_کوگان شهرستان دلفان راه باستانی گاوشمار بقعه حسن گایار مفبره بابا بزرگ شاویسقلی شهرستان دورود پل چالانچولان

شهرستان سلسله قلعه مظفری پل کاکا رضا شهرستان کوهدشت نقوش صخره‌ای هومیان غارمنقوش میر ملاس قلعه زاغه قلعه کوهزاد

بقعه شیخ زاهد گیلانی با تمام زیبایی معماری و مسیری پر از جاذبه طبیعت گردی، نشان دیگری از زیبایی‌های گردشگری گیلان است مسیر زیبایی که در نهایت به گنبد هشت ترک فیروزه‌ای این بقعه تاریخی ختم می‌شود، خود با جاذبه‌هایی شعف انگیز چون مزارع برنج، جنگل و رودخانه احاطه شده است.

عطر برنج در مسیر راه به سمت شرق گیلان گردشگران را به ‌استشمام عمیق‌تر وا می‌دارد، و چه بهتر اگر باران پودری شمال نیز به راه باشد و هر چند که در آفتاب طلایی آن مناظر دیدنی‌تر.

کلبه‌های چوبی با دیوارهای گلین و سقف‌های کلش به سر حکایت از مرز بندی مالکیت شالیزارها دارد.در دو طرف جاده در سایه سار درختان صنوبر فروشندگان محلی در زیر سایه‌بان‌های پارچه‌ای و آلاچیق‌های چوبی سوغات محلی گیلان چون کدوتنبل، ماهی، گوجه سبز، بادام زمینی و ... را چیده و سیرهای تازه را برای فروش چلیپا کرده‌اند.

پس از این همه زیبایی در انتهای مسیری خاکی که در طرفی از آن خانه‌های مسکونی است و در طرفی دیگر سبزه زار، به روستای شیخانور لاهیجان می‌رسیم.

این بقعه در روستای شیخانور یا شیخانه بر در 4 کیلومتری شرق لاهیجان در دامنه کوه و در میان مزارع سبز چای واقع شده است.

مدفن شیخ تاج‌الدین ابراهیم ملقب به شیخ زاهد گیلانی از عرفا و دراویش بزرگ و از استادان شیخ صفی‌الدین اردبیلی است.

شیخ زاهد در سال ‪ ۷۱۱‬قمری دار فانی را وداع گفت و بعدها به سال ‪ ۸۹۲‬قمری سلطان حیدر صفوی به سبب خوابی که دیده بود، با معماران و نجارانی که از شهر شیروان با کشتی به گیلان منتقل شده بودند، این بنا را ساخت و جسد شیخ را به آن جا منتقل کرد.

بنای بقعه با دو اتاق مربع و مستطیل شکل در کنار هم قرار گرفته‌اند در کنار اتاق‌ها، در سمت شمال، ایوان طویلی با هفت فیلپا در شرق حرم، ایوانی با شش فیلپا و در حاشیه و قسمت جنوبی همین اتاق نیز ایوان دیگری با شش فیلپا دیده می‌شود.

ازاره دیوارهای ایوان‌ها تا ارتفاع ‪۱۱۵‬سانتی متر با کاشی کاری هفت رنگ عصر قاجار تزیین شده است. طاقچه‌هایی با طاق جناقی در قسمت‌های مختلف ایوان به چشم می‌خورد.

از زیباترین قسمت بنا باید به گنبد هرمی و هشت ترک اشاره کرد که شیب تند آن به دلیل عبور سریع آب باران تهیه شده و سطح حره را با کاشی کاری زرد و آبی، سفید و سیاه، با نقوش سنتی و گل دار پوشانده‌اند. اطراف گنبد و دیگر نقاط بنا را با سفال پوشش داده‌اند.

بقعه شیخ زاهد گیلانی، متعلق به قرن نهم قمری بوده و دارای شماره ثبت ملی ‪ ۸۲۴‬سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور است.مسیر راه و دیدنی‌های طبیعت گردی آن موید این مطلب است که گیلان تنها به ماسوله، دیلمان و قلعه رودخان خلاصه نمی‌شود.

اماکن دیدنی لاهیجان

نمایی از استخر میان شهر از بالای شیطان‌کوه

شهرستان لاهیجان دارای جاهای دیدنی و آثار تاریخی زیادی است که از آن جمله می‌توان اماکن ذیل را نام برد:

• بقعه شیخ زاهد گیلانی (مربوط به قرن هشتم هجری واقع در جاده لاهیجان - لنگرود)
• بقعه چهار اولیا یا چهار پادشاهان (مربوط به دوره تیموریان واقع در میدان سردار جنگل)
• شیطان کوه
• مسجد اکبریه
• مسجد جامع لاهیجان
• حمام گلشن
• بام سبز
• استخر لاهیجان
• موزه چای ایران (آرامگاه محمد میرزا کاشف‌السلطنه)
• تله کابین احرار (فاز اول تله‌کابین لاهیجان که از فراز بام سبز آن آغاز شده، در سال ۱۳۸۴ شمسی راه‌اندازی گردید)
• روستای سرچشمه و کوه عطاکوه
• روستای ماهی موشه و آبشار دیدنی آن

 بنای ایسپیه مزگت باقیمانده یک آتشکده قدیمی و بزرگ در دهکده دیناچال شهرستان رضوانشهر است که تمامی نشانه های معماری و کاربردی آن عملکرد مذهبی این بنا را تائید می کند.این بنا در دوران پس از اسلام احتمالا بعد ازقرن سوم هجری به مسجد تبدیل شد و ظاهرا تا مدتهای مدیدی مورد استفاده قرار گرفته است.

ایسپیه مزگت که در دهکده کیش خاله در شمال آبادی دیناچال از آبادیهای جنوب اسالم در فاصله حدود 22کیلومتری جنوب شهر تالش واقع شده است از دو کلمه " ایسپی " در زبان تالشی به معنای سفید  و " مزگت " در زبان اوستا به معنای مسجد تشکیل شده است.

بنای مذکور که در کرانه شمالی دیناچال رود و در یک و نیم کیلومتری شرق جاده تالش – انزلی واقع شده را می توان یکی از شگفت انگیزترین بناهای تاریخی گیلان دانست.در دراز مدت عوامل مختلف انسانی و طبیعی موجب تخریب بنای " ایسپیه مزگت " شده اند، درختان جنگلی بزرگ بر بام آن رسته و ریشه های خود را میان دیوارها فرو برده و آنها را شکافته اند، رود خانه سیلابی دیناچال نیز قسمت جنوبی آن را کنده و برده است.

بارندگی و رطوبت نیز گچکاری، سفید کاری و گچ بریهای آن را فرسوده کرده و تا حدود زیادی از میان برده است، مصالح اصلی بنای این اثر تاریخی آجرهایی به ابعاد 6×23×23 سانتیمتر است و قطر دیوار آن 175 سانتیمتر است.بر دیوار بنای تاریخی ایسپیه مزگت کتیبه کوفی حک شده است.

گوشه ای از این بنا که یک ضلع آن 75.16 متر است فعلا برپاست که دیوار یکی از دهلیزهای بناست، بر دیوار همین دهلیز است که پنج شش متر کتیبه کوفی ساده باقیمانده و  کلمات "لم یخش الا الله فعسی اولعک ان یکونو امن المهتدین" روشن خوانده می شود.این کتیبه که ابتدای آن در همین دهلیز بوده روزی چهار دهلیز اطراف را تزئین می داده است، از اره دهلیزها نیز گچ بری عجیبی به ارتفاع یک متر داشته که فعلا دو متر از این  اره بر دیوار شمالی مشخص است، شاید بتوان از آنچه باقی مانده حدس زد که این بنا شامل یک رواق در وسط و چهار دهلیز در چهار طرف بوده است.

درب ورودی تقریبا شمالی است و وارد دهلیز شمالی می شود و عرض آن بالغ بر6.1 متر و ارتفاع طاق دهلیزها از کف کنونی 7.5 متر است.

یک طرف دهلیزها دیوار خارجی بنا شده و طرف دیگر آنها پایه های هشت ضلعی است که محیط آن 5.5 متر است، پایه ها که در چهار کنج هستند زائده هایی دارند، فاصله میان دو پایه ای که یکی از آنها زائده دارد 3.2 متر و فاصله میان دو پایه اصلی 8.2 متر است.بالای هر دو پایه، طاقی با هلال شکسته زده شده است  و سقف دهلیزها بر دیوارهای خارجی  و این پایه ها استوار است،عرض هر یک از دهلیزها به 4.3 متر می رسد.

سقف سراسر بنا سفال پوش بوده است  اما بر خلاف بامهای سفال پوش امروزی گیلان سفال آن با ملاط بر روی طاقها چسبانده شده است و اندازه آنها به 36×50 سانتیمتر می رسد.علت وجودی چنین بنای در این نقطه دور افتاده هر انسانی را به حیرت وا می دارد

آنچه بیش از هر چیز بیننده را به حیرت می اندازد علت وجودی چنین بنای در این نقطه دور افتاده است آن هم بنای با آن قدمت تاریخی که کتیبه کوفی بر آن گواهی می دهد.در اینکه اسپیه مزگت یک مرکز عبادی بزرگ بوده تردیدی نیست و این امر از احتمال وجود یک مرکز شهری یا سایت باستانی مدفون شده در حوالی این بنا خبر می دهد.

شکل اسپیه مزگت که از چهار دهلیز و یک رواق چهار گوش تشکیل شده و امروزه قسمتی از آن از بین رفته است به آتشکده های زرتشتی پیش از اسلام شباهت دارد و احتمالا بعد از اسلام بدون تخریب بنای آن نحوه اداره آن تغییر کرده و به محل عبادت مسلمانان تبدیل شده است.

از طرف دیگر نام فارسی مزگت به جای مسجد با ترکیب اسپیه به معنای سفید از نظر واژه شناسی نیز می تواند کمکی به یافتن بنای اصلی اولیه این اثر تاریخی نموده و تا حدودی علت وجودی آن را روشن سازد.

کي از پديده هاي زيبا که در نوع خود در استان گيلان بي نظير است "غار آويشوي " واقع در منطقه اي به همين نام در 40 کيلومتري جنوب غربي شهر شاندرمن شهرستان ماسال است.

اين غار آهکي که از لحاظ زمين شناختي جزو اشکال کار دستي در سنگهاي کربناته به شمار مي رود در اثر عملکرد آبهاي جاري بر روي اين سنگها در مدت زمان بسيار طولاني شکل گرفته است.

ستونهاي آهکي چشم اندازهاي زيبا و منحصر به فردي را در اين غار به وجود آورده اند و دهانه بسيار بزرگ غار به ارتفاع حدود 19 متر و عرض 14 متر که در ميان غارهاي کشف شده در استان نظير آن يافت نمي شود.

تاکنون بيش از دو هزار متر از ژرفاي غارآويشو که طويل ترين غار استان گيلان محسوب مي شود توسط غارنوردان و کوه نوردان محلي مورد پيمايش و اکتشاف قرار گرفته است.

قرار گرفتن "غار آويشو" در مجاورت سنگهاي دگرگوني کمپلکس شاندرمن که بقاياي دگرگون شده از پوسته اقيانوسي پالئوتتيس به شمار مي روند بر زيبايي آن افزوده است.

در شهرستان ماسال بيش از 17 غار بزرگ و کوچک وجود دارد که بزرگترين آنها غار " آويشو" است که در ارتفاع يک هزار و 300 متري از سطح دريا و بين مناطقي همچون " تائي بنه"، "انده چو" و" خماسون " در بستر دره اي کم آب قرار دارد.

اين غار شگفت انگيز که در حوزه جغرافيايي بخش "شاندرمن" شهرستان ماسال واقع شده از بزرگترين غارهاي گيلان و در نوع خود يکي از کم نظيرترين غارها در سطح کشور است.

غار آویشوی

ديدن قنديل و مناظر بکر اطراف و نيز تماشاي درون غار براي بازديدکنندگان بسيار جذاب است.

در اين غارهفت آبشار و شمار زيادي قنديل وجود دارد و در صورت برنامه ريزي مي توان طبيعت گردان زيادي را به منطقه جذب کرد.

اين غار از بي نظيرترين غارهاي کشور است که در دل جنگلهاي شهرستان ماسال قرار دارد و قنديلهاي گوناگون و آبشارهاي زيباي آن مي تواند هر بيننده اي را مجذوب خود کند.

شهرستان ماسال و بخش شاندرمن با جاذبه هاي گردشگري و طبيعت زيباي خود همواره مورد توجه مردم استان گيلان و ديگر گردشگران و مسافران کشور قرار دارد و حضور هزاران گردشگر در اين مناطق و در ايام مختلف سال گوياي اين واقعيت است.

بام سبز ماسال، دهکده ييلاقي اولسبلنگاه، پارک ساحلي ماسال، اسب ريسه، آبشار ويوز، آبشارخون، آبشار تولي نساء، آبشار رامينه، غارآويشو، غار باستاني خنديله پشت، غار چسلي، غارکلچال از جمله مناطق ديدني ماسال است.

به هرحال ماسال با موقعيت جلگه اي در فاصله 50 کيلومتري شمال غرب رشت و در 20 کيلومتري غرب فومن و صومعه سرا واقع شده است.

اقليم معتدل و مرطوب آن به جهت واقع شدن در نزديکي کوهستانهاي تالش از يکسو و درياي خزر از سوي ديگر از هر دو عامل جغرافيايي مذکور متأثر است.

شهرستان ماسال درگذشته بخشي از شهرستان وسيع تالش بود که در سال 1376به شهرستان ماسال تبديل شد و شامل دو بخش، مرکزي و شاندرمن است.

مردم ماسال به ميهمان نوازي مشهور هستند، به زبان تالشي تکلم مي کنند و پيرو مذهب شيعه هستند. طبيعت مناسب ماسال سبب رونق کشاورزي و دامداري در اين منطقه شده است.

غار طبيعي آويشو، منطقه جنگلي طلاسکو، سورکوم، آري دول، شالماء، چسلي، ييلاق تلارگاه، ييلاق خنديله پشت، ييلاق بيلگاه دول، ييلاق مورجونه، ييلاق اسپي دشت، ييلاق رشته پشت، ييلاق مولومه بند، ييلاق شنبه راه، ييلاق اولسبلنگاه، ييلاق واشيار،  ييلاق سي في، ييلاق نمنه پشت و ييلاق سوچاله از مناطق طبيعي و گردشگري اين منطقه است.

جاذبه هاي گردشگري و تاريخي ماسال نيز شامل منطقه جنگلي طاسکوه و  آري دول ، منطقه باستاني اسبه ريسه با غارها و صخره هاي بلند، گردشگاه جنگلي ريزه مندان، ييلاق شالماء، چسلي، بيلگاه دون، اسپي دشت، دشت النزه و ويرگاه، خنديله پشت، مارجونه، رشته پشت و شنه راه، واشيار، اولسه بلنگاه، صي في، نم نمه پشت، خشکه دريا، تلارگاه ملومه بند، غارآويشو،  مناطق باستاني درخانه، گيله سرا، وردم، منطقه يادماني مشهد ميرزا ( محل شهادت ميرزا کوچک خان جنگلي )، مناطق ييلاقي تاريخي سنگ بست، دره خون، خنديله پشت است.

معرفی قلعه رودخان

پیشینه تاریخی قلعه رودخان

 

با اینکه قلعه رودخان، مدت ها تخت سلطنت و مرکز حکمرانی حکام گیلانی بیه پس بوده، در متون تاریخی و جغرافیایی گیلان تا قبل از قرن دهم هجری نامی از این قلعه به میان نیامده است. تنها عبدالفتاح فومنی در کتاب تاریخ گیلان (ص183) یک بار از کوه قلعه رودخان یاد می کند و می نویسد : «امیره شاهرخ و کامیاب، پسران امیره سالار و بنی اعمام حسین خان بودند که به دستور حسن خان کهدمی در کوه قلعه رودخان کشته شدند».

سلاطین اسحاقوند که از سال 550 تا 1002 ه - ق بر قسمت اعظم این مناطق حکمرانی داشته و نسبت خود را به اشکانیان می رساندند، از این قلعه با توجه به موقعیت دفاعی ممتاز و سوق الجیشی آن، به عنوان مقر فرمانروایی خود استفاده کرده و به دفعات در تجدید بنا و مرمت آن همت گماشته اند، به طوری که این قلعه در فاصله سال های 918تا 921 ه - ق به دستور سلطان حسام الدین امیر دباج بن امیر علاء الدین اسحاقی مرمت گردیده و از آن زمان به بعد، به نام "قلعه حسامی" نیز معروف شده است.

هدایت خان حاکم فومن، در سال 1175 ه- ق در زمان قیامش علیه کریم خان زند به تعمیر قلعه رودخان پرداخت و با تجهیز آن به توپ های جنگی، آن را برای دفاع از خود آماده نمود.

دکتر منوچهر ستوده در جلد یک کتاب "از آستارا تا استرآباد" قلعه رودخان را سومین بنا از بناهای عجیب هفتگانه گیلان معرفی کرده و می گوید:

«من تاکنون دژی به عظمت و استحکام قلعه رودخان ندیده ام. تنها دژی که می تواند برابر همان قلعه باشد، قلعه اصطخر فارس است. دژهای خراسان و الموت رودبار و طارم زنجان در مقابل این دژ، بسیار کوچک و ناچیزند و شاید مساحت 10 یا 12 دژ، مساوی اراضی قلعه رودخان باشد».

شایان ذکر است اولین بار خود زکو Chozeko (خچکو) محقق روسی لهستانی الاصل که در سال 1830 میلادی در گیلان مشغول بررسی بود، متوجه این قلعه شده و می نویسد: «قلعه رودخان دژی است بر بالای کوهی در قسمت علیای رودخانه ای به همین نام، باروی آن از سنگ و آجر است و در طرفین در ورودی دو برج دفاعی مستحکم وجود دارد».

صرف نظر از اندک منابع مکتوب موجود در این زمینه، با توجه به سالیابی انجام شده توسط پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار فرهنگی، تاریخی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری کشور با روش ترمولومیناس، قدمت این قلعه به دوره سلجوقی بر می گردد. البته تمامی این قلعه بزرگ در یک زمان ساخته نشده است بلکه در دوره های بعدی مرمت و بازسازی هایی روی آن، صورت گرفته است.

بخش غربی :

شامل دروازه ورودی، چشمه، حوض، آب انبار و سردخانه، حمام، آب ریزگاه، شاه نشین و تعدادی واحد مسکونی که به وسیله برج و باروهایی محصور شده اند.

قلعه کلاً دارای دو ارگ و شانزده قراول خانه است؛ ارگ یا شاه قلعه در دو طبقه و از آجر ساخته شده، قراول خانه ها، به صورت دو طبقه با نورگیرها و روزنه های متعدد مسلط بر محیط اطراف است. در ورودی یا دروازه قلعه، شمالی است و در دو طرف آن دو برج توپر بسیار عظیم ساخته شده است که در گذشته بر بالای آن کتیبه ای نصب شده بود، این کتیبه در حال حاضر در موزه رشت نگهداری می شود.

قبلاً چشمه آبی که منبع اصلی آب قلعه بود، در محوطه قلعه دیده می شد و معروف است که این آب را با گنگ (= تنبوشه) از ییلاق زرد خونی آورده اند. این چشمه پس از زلزله سال 1369 گیلان خشک شده بود که به وسیله سازمان میراث فرهنگی و گردشگری گیلان احیاء شده است.

بخش شرقی:

مساحت بخش شرقی کمتر از بخش غربی است، بناهای موجود در آن بیشتر جنبه نظامی داشته و شامل دروازه ورودی جداگانه با دو برج بزرگ، زندان، تعدادی واحد مسکونی و در اضطراری (دزد در) است.

در دیوار شمالی و جنوبی قلعه و در فواصل نامنظم، برج هایی است که بالای آنها اطاق های هشت ضلعی، از آجر ساخته شده (دیوارهای قلعه، شصت و پنج برج نگهبانی دارد) و در دیوارها، منافذ و ترکش هایی برای دیده بانی و برای ریختن مواد مذاب و تیر اندازی، تعبیه شده است. از وجوه جالب توجه در معماری قلعه رودخان، کاربرد طاق های جناغی و انواع مختلف آن و نیز طرح های آجر کاری و سنگ چینی است که نشان از دقت نظر سازندگان آن دارد.

"خود زکو" از کتیبه ای در قلعه رودخان یاد کرده که در حال حاضر وجود ندارد و "ستوده" به نقل از راهنمایان محلی معتقد است : مردی هندی سنگ کتیبه را از جایش کنده و پایین انداخته و دیگران، آن را شکسته اند و پاره های آن را به دره مقابل درب ورودی انداخته اند.

قلعه رودخان به دلیل اهمیت و اعتبار تاریخی، معماری، هنری، استراتژیکی، نظامی و وسعت قابل توجه، در تاریخ 30/5/1354 به شماره 1549/3 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

بزرگترین غار آبى آسیا

این غار از نظر شكل هندسى به یك تونل با برش سطح مقطع شبیه است و فعالیت آهك ها موجب ظاهر شدن استالاگمیت و استالاكتیت هاى بسیار زیبا و دیدنى و آراسته با قطره هاى شفاف آب ها شده است . عوامل یاد شده غار را در ردیف زیباترین غارهاى دیدنى جهان قرار داده است . از طرفى با تحقیق هاى به عمل آمده طول این غار حدود 13 كیلومتر و ستون فقراتى غار 3140 متر است . به همین دلیل به عنوان بزرگترین غار آبى آسیا لقب گرفته است همچنین در اعماق این غار چترهاى واژگونى وجود دارد كه در نوع خود كم نظیر است دره اى كه غار قورى قلعه در آن واقع شده از زیباترین دره هاى استان بوده كه از ویژگى هاى جنگلى خاص و چشمه سارهاى بى شمار با چشم اندازهاى حیرت انگیز و جذاب برخوردار است تا كنون 3140 از عمق غار، شناسایى و بخش هایى از آن براى بازدید آماده شده است.

در این غار تالار كوچكى به نام برزخ كه در فاصله 2 قسمت غار قرار دارد را مى توان مشاهده كرد. به نوشته راهنماى غار قورى قلعه سنگ بزرگى در مقابل در ورودى تالار مریم قرار داشته كه برداشتن آن از نظر ریالى 15 میلیون ریال هزینه در برداشته كه این كار از سوى یكى از جوانان روستا و به وسیله پتك و دیلم بدون دریافت هزینه اى برداشته شده، از این رو به «اسماعیل باویسیرا» فرهاد قورى قلعه مى گویند.

آب این غار كه عمق آن 5/1 تا 2 متر است در برخى مكان ها حداكثر به 3 متر مى رسد. به اعتقاد بومیان قورى قلعه از منطقه اى به نام نوركه در ارتفاع بلندى قرار دارد و در اثر آفتاب برف هایش ذوب مى شود، سرچشمه مى گیرد. آثار به دست آمده در این غار كه هم اكنون در اماكن خاصى نگهدارى مى شود، قابل تأمل و مطالعه است.

اشیاى بسیار زیبا و بدیعى در این غار پدیدار شده و 2 قطعه از این اشیا نیز داراى كتیبه احتمالاً (پهلوى - ساسانى) و 2 ظرف نیز داراى لایه زراندود است. اشیاى نقره اى مكشوفه از غار قورى قلعه شامل ظروفى بیضى شكل و مدور منقوش پرندگان در حال شكار و طرح اسطوره اى شیر در یك نقش تزیینى اسلیمى و گل هاى لوتوس برجسته است. اما علاوه بر این آثارى چون كاسه، ظروف فلزى، جمجمه مربوط به 800 سال پیش، سكه و... مربوط به دوران یزدگرد سوم كشف شده است.

در كتاب شگفتى هاى باستانى ایران آمده است: درمیان جنگل هاى بلوط شمال شهر جوانرود، یكى از بزرگترین غارهاى آبى آسیا در روستاى قورقلعه جاى دارد كه به گفته بومیان تا خاك عراق مى رسد.

هنوز انتهاى غار آشكار نشده و غارنوردان تا 12 كیلومتر راه هاى پرپیچ و خم و فرعى را نقشه بردارى كرده اند. 8 هزار سال پیش از آنكه گروه هاى غارنوردى، كاوش خود را آغاز كنند، غار قورى قلعه میزبان انسان هاى پیشدادى (پیش از تاریخ) بود كه اینك جمجمه و سفالینه هاى ایشان به یادگار مانده است ... ستون (راهرو) اصلى غار تا 3140 متر كاوش شده و برخى كاوشگران بر این باورند كه بسیار بیشتر است.

این غار شامل تالارهایى است كه زیباترین آنها تالار عروس واقع در 1400 مترى غار و تونل برزخ، وحشتناك ترین جاى غار واقع در 500 مترى با طول 220 متر و با عرض 3 متر و 5/1 متر عمق آب است.

تالارهاى زیبا با رنگ هاى گوناگون و آبشارهایى از قندیل ها، آدمى را به دنیایى رویایى فرو مى برد. در تالار عروس و تالار بلور مى توان زیبایى هاى بیشترى دید. در تالار بلور كه عمق حوضچه آن به 12 متر مى رسد و در زمستان پر آب است گوشه اى دیگر از این زیبایى نمایان مى شود.

تالار مریم، تالار كوهان شتر، مسیر برزخ، تالار بلور و تالار عروس هر یك چون قصیده اى مصور با تو سخن مى گویند و رازهایى از تاریخ چندین میلیون ساله زمین را با تو در میان مى گذارند.

در طول مسیر قندیل هایى با اشكال متفاوت را نامگذارى كرده اند. قندیل هایى با ساختى اعجاب انگیز و ریزه كارى هایى قابل توجه كه از ویژگى هاى منحصر به فرد غار است.

بازدید عمومى كه در تابستان 1378 راه اندازى شده است شامل 2 تالار به نام هاى مریم و كوهان شتركى است و اشكال مختلفى از جمله نیم رخ شتر، كوهان شتر، مار، طوطى، كركس، قلب، شیر سنگى، بابانوئل، برج پیزا، ابوالهول، مجسمه فردوسى، كشتى و اشكال دیگرى كه مشابه آن در این قسمت یافت مى شود. فاز دوم غار نیز یكهزار متر است كه شامل 3 تالار به نام هاى نماز، بلور، عروس یا بتهوون است.

در طول میلیون ها سال كه از خلقت این قطعه از خاك مى گذرد، بر اثر نفوذ و جریان آب در دل كوه ها و صخره هاى منطقه ، غارهاى زیادى در كوهستان هاى این استان به وجود آمده است كه هریك داراى مزیت هاى خارق العاده هستند.

به لحاظ زمین شناسى ، كوهستان هاى منطقه كرمانشاه ، از نوع آهكى و پیدایش آنها مربوط به دوران دوم زمین شناسى است . در این منطقه در دل كوه ها غارهایى واقع شده اند كه در نوع خود بى نظیرترین جلوه هاى طبیعت را رقم زده اند. از جمله این غارها مى توان به غار «كنشت » در جنوب شهر كرمانشاه و غارهاى عظیم دیگرى چون غار «پروا» در جنوب شهر كرمانشاه حدفاصل كوه طاق بستان و بیستون در دل كوه «پروا» اشاره كرد. اما قورى قلعه با داشتن یخچال هاى طبیعى معروف ، شگفتى هاى منحصر به فرد، دره اى به عمق 5/7062 متر با چندین آبگیر و آبرو، در بین غارنوردان داراى اهمیت و ارزش فراوانى است و عمیق ترین غار آسیا به شمار مى آید.

آبشار "ویسادار" را باید دید نه نوشت

 آبشار ویسادار از زیباترین آبشارهای ایران و سومین آبشار مرتفع استان گیلان است.

این آبشار به معنی "سایه درخت بید" است که در 16 کیلومتری شهر پره سر در شهرستان رضوانشهر واقع شده و همچون نگینی در دل جنگلهای زیبای این منطقه می درخشد.

ابهت این پدیده طبیعی برای هر بیننده جالب و جذاب است به ویژه وقتی از پایین به این آبشارنگریسته می شود با ابهت و زیبایی صد برابر آبشار ویسادار مواجه می شوی، صدای ریزش آب از ارتفاع حدود 20 متری و نیم دایره ای که آب در دل سنگ و صخره برای رسیدن به دریا ایجاد می کند، دیدنی است.

صدای پرندگان و شرشر آب و نور خورشید که از لابه لای شاخ و برگ درختان به زمین می تابد منظره ای فوق العاده به وجود آورده که کم نظیر است.

البته زیبایی های این پدیده طبیعی آنقدر زیاد است که نمی توان وصفش کرد و به قولی آبشار ویسادار را باید دید، نه اینکه راجع به آن نوشت.

پره سر در حد فاصل میان شهرهای رضوانشهر و هشتپرتالش واقع شده است که با رضوانشهر حدود 17 کیلومتر و با هشتپر تالش حدود 30 کیلومتر فاصله دارد و در 100 کیلومتری رشت و آستارا قرار دارد.

این شهر که در بخش پره سر شهرستان رضوانشهر استان گیلان قرار دارد دارای آب و هوای معتدل خزری است و بهترین زمان برای سفر به این منطقه ماه های فروردین، اردیبهشت، خرداد، شهریور و مهر است که رطوبت هوا به نسبت کاهش می یابد.

این بخش دارای فرهنگ باستانی است و ساکنان این منطقه به صورت بومی تالشان هستند که با گذشت زمان گیلکان از شرق به این مکان مهاجرت کرده اند و ترکها نیز از غرب یعنی آذربایجان آمده اند.

کردهای این شهر که دارای جمعیت اندکی هستند نیز در زمان رضاشاه به این منطقه کوچانده شده اند، در نتیجه این شهر دارای فرهنگهای مختلفی است در واقع دارای یک فرهنگ مشترک از همه اقوام ساکن شمال غرب فلات ایران است.

نام این شهر از دو قسمت "پره" یعنی محل ماهیگیری و "سر" یعنی پسوند مکان تشکیل شده است، نام قدیمی این منطقه "تالش دولاب" یکی از قسمتهای خمسه تالش بوده است که با تجمع مردم و کوچ اقوام دیگر به کلی تغییر پیدا کرده و به "پره سر" تبدیل شده است.

بناهای حكومتی استان گیلان

عمارت كلاه فرنگی

این عمارت كه در میان پارك شهر رشت ( باغ محتشم ) جای گرفته ، از بناهای زیبای شهر رشت به شمار می آید. رودخانه ی گوهر رود با انحنای خاصی از جنوب ساختمان و باغ ، عبور كرده و زیبایی محیط اطراف بنا را دو چندان می سازد.

باغ محتشم و عمارت كلاه فرنگی در زمان « محمد صادق خان اكبر سردار محتشم » ملقب به سردار معتمد ساخته شد.

این بنا از بیرون ، سه طبقه به نظر می آید؛ در حالی كه از داخل دارای چهار طبقه است. در اطراف ساختمان ، در طبقات اول و دوم هجده ستون چوبی كار گذارده شده كه بام و بالكن طبقه دوم را بر روی خود استوار می دارند. طبقات اول و دوم ، هر یك دارای دو اتاق است. این اتاق ها هر یك به وسیله ی پنجره هایی ، نورگیری داخلی و تهویه ی مناسب هوا را در فصل گرم سال ممكن می سازند.

عمارت كلاه فرنگی یك بنای چند ضلعی است. همین مسئله ظاهر زیبایی به ساختمان می بخشد و از یك نواختی نمای بیرون آن جلوگیری می كند. بلندترین اتاق این عمارت ، هشتگوش  و از هر سو دارای پنجره هایی است كه رو به باغ باز می شود.

مصالح به كار رفته در این بنا آجر، چوب  و گچ است. از سفال های خمره ای قرمز رنگ نیز برای پوشش بام استفاده شده است. عمارت كلاه فرنگی مدت ها محل سكونت حاكمان و فرمانداران شهر رشت بود و بارها تعمیر و مرمت  شد. در سال 1374 این عمارت به مدیریت میراث فرهنگی گیلان واگذار گردید و امروزه از آن به عنوان مركز آموزش هنرهای سنتی استفاده می شود.

بنای شهرداری انزلی

این بنا در پارك بولوار انزلی ، ابتدای خیابان مطهری قرار دارد و در زمان شهرداری محمدعلی روشن در سال 1310 ش ساخته شده است. بنا دارای یك سالن بزرگ فوقانی و یك سالن انتظار در پایین بود. این بنا با 1178 متر مربع مساحت ، ابتدا در اختیار سینما- تئاتر شهرداری بود و امروزه در اختیار شهرداری انزلی است.

عمارت صدری ( كاخ سرداری )

این عمارت توسط میرزا حسین خان صدراعظم ، در زمان اولین مسافرت ناصرالدین شاه به اروپا در انزلی ساخته شد. طول این عمارت 20/29 متر و عرض آن 50/24 متر و در دو طبقه به مساحت 1435 متر مربع است و مساحت طبقه اول 717 متر مربع ساخته شده است. در دوره پهلوی ظاهر بنا تغییر یافت و از مصالح جدید استفاده شد. این بنا مدتی در اختیار كنسول روسیه قرار داشت.

عمارت معتمدی

این عمارت در سال 1235 هـ . ق توسط میرزا عبدالوهاب خان معتمدالدوله در شهر انزلی ساخته شد و زمانی در آن حاكم گیلان ساكن بود. در حال حاضر نیروی انتظامی انزلی در این عمارت مستقر است.

قلعه لیسار ( صلصال )

این قلعه در نزدیك روستای لیسار، بین راه تالش به آستارا قراردارد و احتمالاً از بناهای دوره ایلخانی است. قسمت عمده ای از پلان بنا ، به علت ویرانی مشخص نیست. مصالح به كار رفته در بنا سنگ ، آجر و ساروج است. قطر دیوارها دو متر و درگاه ورودی در سمت شرق ، دارای طاق هلالی است. آب انبار و ارگ قلعه و برج های دیده بانی چندی از بنا بر جا مانده است.

مناره آجری گسكر ( مناره بازار )

این مناره ی دوره سلجوقی بر سر راه دهكده ی "جاده كنار" به "مناره بازار" در شهرستان صومعه سرا واقع و از آجر و ملات و گچ ساخته شده است. در داخل مناره ستونی نگه دارنده قرار دارد كه پلكان مارپیچ داخلی به دور آن می چرخد. محیط مناره در سطح زمین 19 متر، قطر آن در پایین 7 متر و در بالا 35/ 2 متر است. ارتفاع اولیه مناره نزدیك به 30 متر بود كه در زلزله 1369 قسمت فوقانی آن تخریب شد. در روایت محلی ، ساخت بنا را به "چهل گوش چمنی" نسبت داده اند.

میل اُمام

این میل در ناحیه سمام اشكورات ، بر روی كوهی به نام صومعه سرا قرار دارد و احتمالاً به قبل از اسلام و نیز اسماعیلیه تعلق دارد. این میل دارای پلانی مدور و بدنه ای به قطر 140 سانتیمتر است. مصالح آن سنگ لاشه ونتراشیده و ملات ساروج است. محیط آن بیش از 14 متر و ارتفاع 70/ 6 متر است. قطر داخلی برج 165 سانتیمتر است.

جنگل هفت دغنان

در مسیر طاهر گوراب و سید شرف شاه در شهرستان صومعه سرا ، شهر قدیمی گسكر قرار دارد. امروزه از بقایای این شهر در دل جنگلی انبوه ، آثاری همچون حمام ، خانه و مغازه و یك پل آجری و گور سید خروسه ( = ستی خروشه ؟ ) به جای مانده است. امرای گسكر در همین محل حكومت داشتند. راه شاه عباسی از كنار این محل می گذشت. این آثار به دوره ایلخانی و صفوی تعلق دارد.

معرفی مساجد استان گیلان در ادامه مطلب

بر اساس طبقه بندی علم باستان شناسی محوطه باستانی به 3 دسته كلی (پیش از تاریخی، تاریخی و اسلامی) تقسیم بندی می گردند. به همین دلیل در اینجا آثار باستانی استان گلستان را به ترتیب معرفی می نمائیم:

دوره پیش از تاریخ :

غار كیارام :

غار كیارام كه در محل به آن غار وسط دل دل می گویند. و در ادبیات باستان شناسی به نام كیارام معروف است. در روستای فرنگ بخش گالیكش قرار دارد. این غار قدیمی ترین غار مسكونی شناخته شده در استان گلستان است. بر اساس آثار به دست آمده از حفاری های باستان شناسی قدمت این مكان به دوره پارینه سنگی میانه (حدود صد هزار سال قبل از میلاد ( دوره موسترین) می رسد و این غار محل سكونت گروه های شكارچی و جمع آورندگان غذا بوده است كه توسط باستان شناس آمریكایی به نام مك بورنی شناسایی و مورد كاوش قرار گرفت.

آق تپه :

آق تپه در 15 كیلومتری شمال شرق گنبد كاووس و در350متری جنوب غربی روستای بزاق آباد قرار دارد. كاوش باستان شناسی آن در سال 1379 به سرپرستی دكتر صادق ملك شهمیرزادی انجام شد و سه دوره فرهنگی به نام های فلات عتیق، فلات قدیم و عصر آهن و هخامنشی شناسایی شد. در واقع آق تپه كهن ترین روستای پیش از تاریخ دشت گرگان تا به اكنون در مطالعات باستان شناسایی به حساب می آید كه قدمت آن به بیش از 7500 سال قبل می رسد.

تورنگ تپه :

تورنگ تپه در حدود 17 كیلومتری شمال شرقی شهر گرگان واقع شده است. آثار بدست آمده از كاوش های علمی در این تپه خاكی از سكونت انسان تا 6000 سال پیش از میلاد در منطقه بوده و علاوه بر آثار دوران پیش از تاریخ آثاری از دوران عصر برنز (مفرغ) عصر آهن دوره اشكانیان و ساسانیان و اسلامی از این محل به دست آمده است. آنچه كه در تورنگ تپه از همه چشمگیرتر است وجود قلعه از دوره ساسانیان (قرن سوم تا پنجم میلادی) است كه تاریخ احداث آن به دوره اشكانیان می رسد و همچنین یك چهار طاقی كه مربوط به قرن هفتم میلادی می باشد.

دوره تاریخی :

یاریم تپه :

این تپه به فاصله تقریبی 9 كیلومتری جنوب شهرستان گنبد كاووس واقع شده است. بر اساس نتایج به دست آمده از كاوش های باستان شناسی در این تپه 33 لایه استقراری مشخص شد كه به تحتانی ترین لایه آن در بردارنده بقایای دوره نو سنگی (دوره یك) و قدمت آن حداقل به هزاره پنجم قبل از میلاد می رسد. فوقانی ترین لایه استقراری در یاریم تپه با سفال های مشخصه دوره پارت همراه بودند كه مشابه سفال های تورنگ تپه است. استروناخ این تپه را مورد كاوش قرار داد.

دیوار تاریخی گرگان :

یك از بارزترین آثار معماری دشت گرگان وجود آثار دیواری از آجر و خشت است كه در مسافتی بالغ بر 200 كیلومتر از دشت گرگان از ارتفاعات زاو در شرق استان تا گمیشان در كنار دریای خزر در غرب را در بر می گیرد. نام های متعددی بر این محل اطلاق شده است. از جمله سد انوشیروان، سد اسكندر، سد فیروز، قرل آلان (مار سرخ) یا غزل آلانگ. در طول این دیوار 40 قلعه وجود دادكه با پلان مربع یا مستطیل احداث شده اند بر اساس شواهد و یافته های معماری كه در كاوش های این اثر تاریخی بدست آمده است، این بنا به دوره ساسانی تعلق دارد.

شهر قدیمی تمیشه و دیوار آن :

بقایای شهر قدیمی تمیشه و دیوار آن در غرب روستای سركلاته خراب شهر (شهرستان كردكوی) به صورت تپه های پست و ناهمواری هایی جلب توجه می كند به استناد گزارش علمی برخی از باستان شناسان این شهر پایتخت یك سلسله محلی متعلق به اسلام تا دوره سلجوقی بوده است. بخشی از عناصر حفاظتی شهر متعلق به دوره ساسانی و در زمان سلطنت خسرو انوشیروان ساخته شده بود. دیوار این شهر از دامنه كوه واقع در جنوب روستای سركلاته خراب شهر شروع شده و تا محلی به نام پل خشتی در روستای باغوكناره در ساحل دریای خزر ادامه دارد.

دوره اسلامی :

بناهای این دوره با توجه به كاربری و عمكرد آن ها به دو دسته مذهبی و غیر مذهبی تقسیم می شوند و بر اساس این طبقه بندی به معرفی نمونه هایی از آن می پردازیم:

بناهای مذهبی :

مسجد جامع گرگان :

این مسجد در بازار سنتی و قدیمی نعلبندان در زمینی به مساحت 1600 متر مربع واقع شده است. بنای اصلی مسجد جامع متعلق به دوره سلجوقی است كه از این دوره تنها مناره آجری آن باقی مانده است كه دارای كتیبه ای به خط كوفی می باشد. در داخل مسجد بر دیوارهای ایوان غربی آن سنگ نبشته های زیادی نصب شده است. منبر قدیمی و تاریخی آن (كه تاریخ سال 859 و تاریخ 1018 ه.ق روی آن حك شده است) در ایوان غربی نگهداری می شود. این مسجد چندین بار مرمت شده است. از جمله در زمان شاه عباس اول (966، 1039 ه.ق) و دوم صفوی.

مدرسه عمادیه :

مدرسه عمادیه در محله قدیمی دربنو گرگان با فرم چهار ایوانی واقع شده است. زمان احداث مدرسه بر اساس شواهد وقف نامه های موجود در زمان صفویان بوده و در دوره های بعد نیز مرمت و بازسازی شده است. این بنا دارای نقشه چهار ایوانی می باشد و بر بالای طبقه دوم ایوان غربی آن گلدسته چوبی احداث شده كه جایگاه موذن است.

مدرسه و مسجد كریم ایشان :

این بنا در شرق كلاله، در روستای كریم ایشان و در مسیر جاده كلاله به مراوه تپه واقع شده و از آثار متعلق به دوره قاجار است. این بنا دارای یك حیاط چهارگوش و 23 حجره است. و دارای 2 گلدسته كوچك بر سردر و چهار گلدسته در چهار گوشه ساختمان است. تاریخ ساختمان مدرسه و مسجد كریم ایشان، سال 1328ه.ق است.

برج (گنبد) قابوس :

 برج قابوس یكی از بی نظیرترین یادمان های برجسته معماری ایران در دوره اسلامی است كه در شمال شهر گنبد كاووس و در 3 كیلومتری بازمانده شهر قدیم جرجان مركز حكومت آل زیار قرار دارد. اثر مذكور كه بر روی تپه ای به بلندی 15 متر قرار گرفته است به سال 397 ه.ق به عنوان یادمان شمس المعالی قابوس بن وشمگیر ساخته شده است. ارتفاع این برج 55 متر و با احتساب بلندی تپه در مجموع به 70 متر از سطح زمین ارتفاع دارد. به فاصله 3 متر از پائین و حدود 2 متر از پائین قاعده مخروط و بر روی بدنه آجری آن دو ردیف كتیبه آجری به خط كوفی ساده نصب شده است كه بانی و تاریخ احداث آن را معرفی می نماید.

برج رادكان :

این برج در 24 كیلومتری جنوب كردكوی و بر فراز تپه ای بنا شده كه از موقعیت خاص طبیعی برخوردار است. برج مذكور به ارتفاع 37 متر به دستور اسپهبد ابوجعفر از شاهزادگان طبرستان و از فرمانروایان آخر سلسله باوندی در زمان زیاریان ساخته شده است. بر بالای این برج كتیبه ای به دو زبان پهلوی و كوفی دیده می شود كه استفاده از خط پهلوی راحتی چهار قرن بعد از ورود مسلمانان به این منطقه نشان می دهد.

امامزاده اسحاق (نور) :

این امامزاده كه به شكل كثیرالاضلاع ساخته شده است، در محله سرچشمه گرگان قرار دارد. این امامزاده دارای تزئینات آجری محراب گچبری و دو لنگه در قدیمی و صندوق چوبی نفیس است كه تاریخ 867 ه.ق در روی آن حك شده است. این بنا از بناهای قرن نهم ه.ق است.

امامزاده روشن آباد :

بنای امامزاده روشن آباد در حدود 15 كیلومتری بین راه گرگان و كردكوی در نزدیكی روستای سركلاته شموشك و دو رود محله و در وسط باغ مشجر و قبرستان واقع شده است. این بقعه دارای رواق و حرم چهارگوش و گنبد ساقه دار و مدور است. صندوق روی مرقد دارای تاریخ 879 ه.ق بوده و در دو لنگه نفیس آن نیز به 869 ه.ق است.

امامزاده یحیی بن زید :

مقبره این امامزاده در قسمت غربی شهر گنبد كاووس واقع شده است. این بنا از معروفترین بناهای متبركه استان گلستان و از فرزندان امام زین العابدین كه در زمان حكومت بنی امیه قیام نموده و درسال 120 ه.ق به قتل رسید. از بناهای قدیمی این بقعه محراب ایلخانی آن عصر كه دارای تزئینات گچین با نقوش گیاهی هندسی آیاتی به خط كوفی است.

آرامگاه مختومقلی فراغی :

آرامگاه مختومقلی فراغی شاعر و عارف نامی و یكی از مفاخر فرهنگی كشور در محلی به نام آق تقه یا آق تقای (دشت سفید) بین مراوه تپه و كرند و در 155 كیلومتری شمال شرق شهرستان گنبد كاووس قرار دارد. احداث آرامگاه مختومقلی فراغی متعق به عصر حاضر می باشد كه سبك طرح نقشه آن آمیزه ای از گل وحشی و آلاچیق تركمنی است.

بناهای غیر مذهبی :

بافت های روستایی :

جغرافیای طبیعی استان گلستان بر معماری روستاها و شهرها تأثیر مستقیم داشته به طوری كه جلوه هایی از معماری ارزشمند استان را می توان در آن مشاهده نمود كه شاخص های هر منطقه جغرافیایی را می توان به شرح ذیل مثال زدنی است. منطقه كوهستانی: روستای شاهكوه.

منطقه كوهپایه و جنگلی: روستای زیارت.

منطقه دشت (جلگه ای): روستای بناور، روستای قارقی.

 بافت قدیم شهر گمیشان :

شهر گمیشان در 55 كیلومتری شمال غرب شهر گرگان و در شهرستان تركمن واقع است. نام محلی این شهر گمیش دپه (تپه نقره ای) است. برخی آن را شهر آبسكون می داند. گمیشان دومین شهری در استان گلستان است كه بعد از شهر گرگان دارای بافت با ارزش فرهنگی است. ابنیه بافت گمیشان دارای معماری سنتی دوره قاجار و پهلوی هستند. فرم شیروانی بنا، سكوسازی، بهره گیری وسیع از چوب از ویژگی های برجسته معماری شهر به حساب می آید. بافت قدیم گمیشان دارای چند محله است كه عبارتند از: محله خوزین ها، محله شیر محمدی ها، محله شیروانی ها، محله مصطفائی ها و . . . اشاره نمود. سبك معماری شهر به صورت معماری روسی اجرا شده است.

 پل آق قلا :

این پل بر روی گرگان رود احداث شده است. طول 76 متر و عرض معبر آن 30/4 است. ارتفاع پل تا سطح آب در حالت عادی 11 متر است. پایه های این پل به دوره سلجوقی بر می گردد و صفویان بر روی پایه های به جا مانده، پل جدید خود را احداث كردند.

شهر باستانی جرجان :

خرابه شهر جرجان كه در سه كیلومتری جنوب غربی شهر گنبد كاووس قرار گرفته است یكی از بلاد معتبر در دوره های سامانیان، آل زیار و سلجوقیان بوده كه بر اثر حملات مغول ها در 617 ه.ق از بین رفته است. این شهر بر روی ویرانه ای شهری از دوران پارتی و ساسانی با وسعتی در حدود 1200 هكتار ساخته شده و از لحاظ معماری و شهرسازی بسیار پیشرفته بوده است.

محوطه و گورستان خالد نبی :

گورستان خالد نبی در حدود 55 كیلومتری شمال شرقی شهرستان كلاله قرار دارد كه از مشرق كوه های بابا شملك و از شمال، جنوب و غرب به هزاره دره منتهی می شود. حاشیه بنای خالد نبی گورستان عظیمی بر روی تپه ماهوره اطراف وجود دارد كه همگی دارای سنگ مزارهای ایستاده هستند كه از نظر فرم و تزئینات با دیگر سنگ مزارهای شناخته شده در منطقه متفاوت هستند. همچنین بقعه خالد ابن سنان در بالاترین سطح این محوطه قرار دارد.

موزه گرگان :

موزه گرگان در اردیبهشت ماه سال 1343 در كاخ سلطنتی واقع در پارك شهر فعلی افتتاح شد و تا سال 1358 دایر بود لكن ساختمان فعلی موزه گرگان در خیابان شهداء و جنب امامزاده عبدالله شهر گرگان قرار دارد. این موزه در سال 1355 به عنوان موزه سنگ قبر افتتاح شد و در بهمن 1367 به صورت موزه منطقه ای در آمد. موزه گرگان به سه بخش كه شامل بخش های باستان شناسی، مردم شناسی و بخش سنگ مزارهایی كه به دست آمده از گورستان های قدیمی منطقه می باشد، تقسیم می گردد.

آثار پیش از تاریخ

مجموعه باستانی طاق بستان و دریاچه مقابل آن

• گاکیه
• غار دو اشکف
• غارهای بیستون
• غار قبه
• غار کل داوود
• غار ورواسی
• پناهگاه ورکینی
• غار کولیان
• غار وزمه
• پناهگاه یوان
• آوی خر
• تپه گنج دره
• تپه سراب
• تپه آسیاب
• تپه چیا جانی
• تپه تووه خشکه
• تپه ورگر
• تپه چغا گاوانه
• تپه موسایی

 شهر کرمان

محراب و سقف مسجد ملک، کرمان

• آثار و بقایای دایناسورها (کرمان) (جای پای دایناسورها در روستای ده علیرضا در زرند)
• [آتشکده دولت‌خانه و موزه مردم شناسی زرتشتیان کرمان]]
• آثار به جای مانده از کلیسا کاتولیک کرمان
• بازار کرمان
• باغ شماره ۱
• باغ شماره ۲
• باغ موزه هرندی
• بیمارستان نوریه
• تخت درگاه قلی بیگ
• تکیه مدیرالملک
• حمام کابلی‌ها
• خانة آقای منفرد
• خانه اسلامیت
• خانه پرداختی
• خانه محمدخان میرحسینی
• قلعه اردشیر
• قلعه دختر
• گنبد جبلیه
• مجموعه ابراهیم خان
• مجموعه گنجعلیخان
• مجموعه وکیل
• مسجد جامع مظفری
• مسجد ملک
• مقبره خواجه اتابک
• مقبره مشتاقیه
• موزه صنعتی
• موزه سكه
• موزه كرمان باستان و سازهاي سنتي (موزه هرندي)
• موزه ديرينه شناسي
• یخدان مؤیدی
• يخدان ملك
• مدرسه و حمام ابراهيم خان
• دروازه قدیم شهر کرمان

 استان کرمان

• ارگ بم
• ارگ راین
• آبشار بنگان (بافت)
• آبشار جهانجان (سه كاسه) بافت
• آبشار رودفرق
• آستانه شاه نعمت الله ولی (ماهان)
• آسیاب شهداد
• آسیاب هشتم کوهبنان
• بادگیر چپقی
• باغ شاهزاده (ماهان)
• بندر هنزارابر
• تپه كنار صندل (محوطه باستاني) (جيرفت)
• پارك ملي خبر (بافت)
• تپه يحي (محوطه باستاني) (بافت)
• چشمه عروس رابر
• خانه بهادرالملک بردسیر
• خانه ايرانمنشها (بافت)
• خانه حاج درویش
• خانه صادقی
• خانه والی میرحسینی
• روستاي سنگي ميمند (شهربابك)
• ریگ‌های علی‌آباد (ریگان)
• شهر راین
• قلعه سموران
• قلعه گرم سالاررضا
• قلعه گزانخواص (ریگان)
• عمارت موسي خاني (شهربابك)
• غار شب پره بافت
• غارجفريز گوغر (بافت)
• غار ايوب (شهربابك)
• کاروانسرای ابراهیم - سیرجان
• کاروانسرای پاریز
• کنارصندل تپه باستانی در شهرستان عنبرآباد (شهر جیرفت باستان)
• کوشک رفعت الدوله
• مرقد امامزاده شیرخدا (راین)
• مسجد و حسینیه شهر کهنه
• مسجد و حسینیه شهر کهنه
• مقبره پیرجارسوز
• مقبره پیرمرد خدا
• مقبره میرحیدر (گورخانه)
• مقبره شيخ محمد پرنده (بافت)
• میل نادری فهرج (فهرج)
• میمند (کرمان) روستای میمند)
• قیصریه رفسنجان

ابشار ده والی(درب بهشت) زیارت گاه امامزاده سلطان سید احمد(درب بهشت) تپه باستانی یحیی (بافت) خانه ایرانمنش‌ها (بافت) چهارطاقی ساسانیان (ارزوئیه) قلعه افشارها (بافت) قلعه کردعلی (بافت) باغ سنگی (سیرجان) مقبره راجی کرمانی (کرمان) عمارت موسی خانی (شهربابک) امامزاده فقیه الدین (بزنجان بافت) و... از دیگر مکانهای دیدنی استان کرمان به شمار می‌روند

عمارت آصف وزیری (خانه کرد). این عمارت در سنندج قرار دارد.

از جاذبه های تاریخی استان میتوان به: زیویه، سنگ نبشته اورامان، غار کرفتو، عمارت خسروآباد، عمارت مشیر دیوان، عمارت امجدالاشراف، عمارت وکیل الملک، عمارت سالار سعید (موزه سنندج)، عمارت آصف وزیری (خانه کرد)، حمام شیشه، حمام خان، حمام وکیل الملک، حمام قسلان، بازار سنندج، قلعه حسن آباد،قلعه قمچقای، پل قشلاق، برج اشقون بابا، برج اوچ گنبدخان، برج ینگی ارخ اشاره کرد.

از لحاظ تاریخی روایتهای گوناگونی در مورد تأسیس شهر قم وجود دارد. یک گزارش تاریخی بر آن است که شهر قم در سالهای دور توسط مهاجرانی که از یمن به ایران هجرت کرده بودند تأسیس شده‌است. روایت مستند تر حاکی از آن است که این شهر قدمت ۵۰۰۰ ساله دارد که این ادعا توسط دانشگاه آکسفورد با استناد به آزمایش کربن مورد تایید واقع شده‌است.

بنا بر نقل گریشمن، محدوده کنونی قم جزو دومین دسته سکونتگاه‌های پیش از آریایی فلات ایران بوده‌است. بنا بر این قول و همچنین بر اساس حفاریهای انجام شده در محل تپه قمرود، قدمت سکونت در این منطقه به هزاره پنجم پیش از میلاد می‌رسد. آثار این حفاریها در موزه ایران باستان و نیز موزه آستانه قم موجودند.

بر اساس اسطوره‌ها این شهر را ساخته خمانی دختر بهمن می‌دانند و شاید نام کنونی «قم» و پیشیشن «کم» که به این شهر اطلاق می‌شده و می‌شود نیز از همین ریشه بوده باشد. در اسناد دیگری آمده که زمانی پیش از ساسانیان این شهر دچار تخریب و ویرانی می‌شود و قباد ساسانی زمانی که از آن می‌گذرد دستور می‌دهد دوباره شهر را آباد کنند، لذا در تاریخ آن دوران این شهر را به نام ویران آبادان کرد کواد (قباد) یعنی شهر ویرانی که قباد آنرا آباد کرد، می‌شناسند.

در حفاری های جدید در تپه‌های قلی درویش در نزدیکی مسجد جمکران اثاری از کوره‌های عصر اهن با حدود 3000سال پیش بدست امده است که مشخص می‌کند این شهر در گذشته درشرق محل فعلی بوده ودر اثر تغییر مسیر قمرود به سمت غرب کشیده شده است در اسناد تاریخی نظیر نزهه القلوب حمدالله مستوفی نیز آمده که پیش از اسلام این شهر را به دلیل زعفران و پسته مرغوبش می‌شناخته‌اند.

پس از اسلام و با تسخیر این شهر در سال ۲۳ هجری بدست سپاه اعراب مسلمان به فرماندهی ابوموسی اشعری، ناحیه‌ای از شهر کنونی قم که آن زمان کمیدان نام داشت به سکونتگاه اعراب تبدیل گردید. پس از آنهم ناحیه دیگری در آنسوی رودخانه قم (اناربار) با نام ممجان جزو ناحیه استقرار و زندگی اعراب قرار گرفت که در آن زمان عمدتا از طایفه اشعری بودند و امروزه هم بخشی از جمعیت شهر قم را نوادگان خاندان اشعری تشکیل می‌دهند.

ناحیه‌ای نزدیک حرم فاطمه معصومه در قم

پس از رحلت و دفن حضرت فاطمه معصومه خواهر امام هشتم شیعیان در این شهر در سال ۲۰۱ هجری قمری این شهر به یکی از پایگاههای شیعیان تبدیل شد، هرچند که پیش از آنهم جمعیت شیعه زیادی در آن سکونت داشتند.

از مهمترین اتفاقات تاریخی که در بنای شهر قم تاثیر داشته‌اند و دوران رونق و یا رکود زندگی در آن را سبب گردیده‌اند می‌توان موارد زیر را برشمرد: سلطه آل بویه و وزیر ایشان صاحب بن عباد اهل قم و رونق فراوان شهر، هنوز هم ابنیه‌ای در شهر از این دوران وجود دارند: مسجد جامع قم، میدان کهنه (میدان حکومتی دوران آل بویه).

حمله تیمور گورکانی و نابودی تمام حصار شهر و فرار بسیاری از ساکنین شهر، استقرار دولت صفوی و رونق دوباره این شهر، تعداد زیادی آثار تاریخی از این دوران نمایانگر رونق و شکوه شهر هستند.

حمله افغان‌ها به قم و استقرار در آن برای مهیا شدن برای حمله به اصفهان و برانداختن صفویه، خرابی این دوره از حمله تیمور کمتر نبود.

آبادی دوباره قم در دوران حکومت فتحعلی شاه قاجار و پس از او سایر شاهان قاجار در سال ۱۳۰۱ خورشیدی با ورود آیت‌الله عبدالکریم حائری یزدی به قم و رونق دوباره حوزه علمیه قم تا امروز این شهر به عنوان یکی از دو شهر مهم مرکز فقه شیعه (به همراه نجف) شناخته می‌شود.

در سال ۱۳۴۲ شمسی (۱۹۶۳ میلادی) با شروع حرکت روح‌الله خمینی از این شهر، قم به مرکزی فعال برای انقلاب مردم ایران تبدیل شد که نهایتا در سال ۱۳۵۷ شمسی (۱۹۷۹ میلادی) این حرکت توانست به براندازی نظام سلطنتی در ایران منجر شود و پس از ان نیز اهمیت شهر قم در عرصه سیاسی و اجتماعی ایران به وضوح قابل درک بوده‌است.

از آخرین وقایع تاریخی معاصر قم می‌توان به تخریب حسینیه شریعت منسوب به دراویش گنابادی در بهمن 1384 و درگیری های خونین آن، بین دراویش و نیروهای انتظامی ، اطلاعات، بسیج و لباس شخصی های نظام اشاره نمود که یاد آور حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸ تیر ۱۳۸۷) از نوع مذهبی آن می‌باشد.

عمارت کلاه فرنگی قزوین یا بنای عالی قاپوی قزوین، محل استقرار دولت در زمان شاه طهماسب و شاه اسماعیل دوم صفوی

کاخ و موزهٔ خوشنویسی چهلستون

موزه قزوین

سردر عالی قاپو

مجموعه بازار قزوین

سرای سعد السلطنه

سرای وزیر

اين سرا رو به روي در شرقي راسته قيصريه قرار دارد. هشتي ورودي آن، داراي حجره‌هايي با طاق‌هاي كاشيكاري است و بر فراز فضاي مركزي ورودي آن، گنبدي اجري قرار دارد و يك نورگير به قطر تقريبي يك متر روشنايي آن را تأمين مي‌كند

. سراي وزير داراي حياطي وسيع است و دورتادور آن را حجره‌هايي در دو طبقه فراگرفته‌اند. اين حجره‌ها بر روي صفحه‌اي با ارتفاع يك متر از سطح زمين قرار دارند. طرح سرا، چهار ايوانه و ضلع شرقي آن هم‌اكنون فاقد ايوان است. تمامي حجره‌ها داراي طاق جناغي و اكثر آنها در طبقه دوم، داراي ارسي نيز هستند و لچكي (طرحي به شكل سه گوش) طاق‌هاي حجره‌ها، داراي كاشيكاري در طرح‌ها و نقوش مختلف چون مجلس شكار شير و پرنده، طرح‌هاي اسليمي و كتابي، اسب، خورشيد و انسان بالدار است.

حمام و موزه مردم شناسی قجر

گرمابه (حمام) بلور

گرمابه (حمام) حاج میر حسن

آب انبار سردار بزرگ

آب انبار سردار کوچک

آب انبار مسجد جامع (خیابان)

آب انبار حاج کاظم

خانه و حسینیه امینی ها

خانه شهیدی

خانه فرهنگ امیر کبیر

مسجد جامع قزوین

مسجد جامع

ورودی مسجد النبی قزوین

مسجد النبی

مسجد و مدرسه صالحیه

مقبره حمدا... مستوفی

کلیسای کانتور

امامزاده حسین

امامزاده اسماعیل

پیغمبریه

 سایر آثار تاریخی قزوین

آب انبار آقا

آب انبار حکیم

آب انبار زنانه بازار

خانه اسدی

خانه خطیبی

خانه سید حسین بهشتی

خانه سید محمود بهشتی

خانه مرتضوی

خانه داعی (اداره میراث فرهنگی)

دروازه تهران قدیم

دروازه درب کوشک

عمارت باغ سپهدار

عمارت شهرداری

کاروانسرای گلشن

کلسیای رفیع

گرمابه حاج محمد رحیم

گرمابه سردار

گرمابه دودر

سرای حاج رضا

سرای رضوی (شاه)

قیصریه

مدرسه التفاتیه

مدرسه امید

مسجد پنجه علی

مسجد حیدریه

مسجد سنجیده

مسجد و مدرسه ابراهیمیه

مسجد و مدرسه سردار

مسجد و مدرسه شیخ الاسلام

مسجد و مدرسه مولاوردیخانی

مسجد و مقبره احمدیه

مقبره شهید ثالث

میمون قلعه

The gates of Haozdar, in Sistan

با ورود آخرین دسته از آریایها در حدود سال ۱۲۸ق- م که سکه نامیده می‌شدند از شمال افغانستان به طرف جنوب یعنی قندهار و سپس به طرف غرب راه پیمودند تا به ایالت زرنک و کناره‌های دریاچه زره رسیدند و نام زرنک به واسطه ورود سکاها به سکستان تبدیل گردید و عربها سجستان می‌گفتند و بالاخره به سیستان تغییر نام یافت. که امروزه به همین نام خوانده و شناخته می‌شود. گرچه در قرن ۱۹ توسط بریتانیا قسمتی از سیستان به وسیلهٔ عهد نامه پاریس از سیستان جدا گردید،و درآن سوی مرز ماند، اما فرهنگ مردم، آداب و رسوم، زبان ادبیات آنها همچنان پایدار و پا برجا و یکسان است.

سیستان را می‌شود به سه نوع سیستان تقسیم کرد:

۱. سیستان کهن و باستان: شامل مرکز تمام مناطق شرق فلات ایران، نیمهٔ جنوبی و شرقی افغانستان کنونی، مناطق شمال پاکستان، کشمیر و همچنین طبق متون تاریخی، در دوران باستان، منطقهٔ تبت در ادوار طولانی متعلق به فتوحات امیران و حکام سیستانی بوده‌است.

۲. سیستان اصلی و محدود: شامل نیمهٔ جنوبی افغانستان، منطقهٔ چمان و ارتفاعات آن در پاکستان، مثلث شمال غرب بلوچستان پاکستان و سیستان ایران = زاهدان، زهک، جزینک، نهبندان، شوسف، زابل، نصرت آباد، شوره گز، بنجار، محمد آباد و...

۳. سیستان رسمی: که بعد از عهد نامهٔ ننگین پاریس به دو بخش سیستان ایران و سیستان افغانستان تقسیم شده است؛ که ولایات هلمند، نیمروز و جنوب ولایت فراه جزو سیستان افغانستان و شهرستانهای زاهدان، زابل، نهبندان و توابعشان و شرق کویر کرمان جزو سیستان ایران محسوب می‌شوند.

 مکان های تاریخی و مذهبی

بقایای آتشکده کرکویه  • قلعه سیب سراوان  • تخت عدالت  • کوه خواجه  • زاهدان کهنه  • سه کوهه  • شهر سوخته  • دهانه غلامان  • قلعه رامرود  • قلعه خاش  • قلعه مچی  • قلعه سام  • قلعه تپه  • قلعه رستم  • قلعه کهک کهزاد  • چاه نیمه  • آرامگاه خواجه غلطان  • زیارتگاه بی‌بی دوست

این شهر علاوه بر زیبایی‌های طبیعی با سابقه تاریخی چند هزار ساله به دلیل واقع شدن در گذر حوادث ناشی از لشکرکشی‌ها و مهاجرت‌های بین شرق و غرب و مهم تر از همه داشتن تاریخ تمدن دیرینه دارای آثار باستانی متعدد دیدنی مربوط به دوره‌های مختلف تاریخ است که مبین قدمت کهن آن است:

• مسجد جامع سمنان
• منار سلجوقی مسجد جامع
• مسجد امام سمنان(مسجد شاه یا سلطانی)
• آرامگاه شیخ علاءالدوله سمنانی
• گرمابه پهنه سمنان
• دروازه ارگ سمنان
• بازار سمنان
• بازار شیخ علاءالدوله
• قلعه‌های سارو
• قلعهٔ پاچنار
• برج چهل‌دختران
• قلعه کوشمغان
• دژچرمینه
• قلعه کهن‌دژ
• قلعه زاوغان
• آرامگاه پیر نجم‌الدین
• کاروانسرای سنگی آهوان (مربوط به قرن پنجم هجری)
• کاروانسراهای شاه عباسی (صفویه)

از جمله مهم‌ترین بناهای باستانی شهر سمنان است. علاوه بر اینها می‌توان به آب انبارها، قنات‌هایی با معماری منحصر به فرد و بافت قدیم سمنان نیز اشاره کرد.

نمایی ارگ سمنان در شب

• معبد بردنشانده
• صفه سر مسجد

• شهرستان شوش
• چغازنبیل
• آبشارها وآسیابهای شوشتر
• قلعه سلاسل(شوشتر)
• کاخ آپادانا
• بند میزان
• پل لشکر
• آرامگاه دانیال نبی
• قلعهٔ باستانی شوش
• برج کلاه فرنگی
• پل شادروان
• آرامگاه یعقوب لیث
• الیماییس
• ارجان
• تپهٔ چغا در گتوند
• آتشگاه مسجدسلیمان
• شیرهای سنگی بختیاری

شهر باستانی ایذه (آیاپیر ، آنزان ،انشان،مالمیر)

• منطقه باستانی کول فرح ایذه
• منطقه باستانی اشکفت سلمان ایذه
• طاق تویله ایذه
• منطقه باستانی خنگ اژدر ایذه
• منطقه باستانی شهسوار ایذه
• منطقه باستانی خونگ یارعلیوند ایذه
• پل باستانی پاپیلا(پاپیلا به معنی پای فیلها است) ایذه
• منطق باستانی چگا ایذه
• کوشک نورآباد ایذه
• منطقه باستانی خونگ کمال وند ایذه
• منطقه باستانی قلعه کژدمک ایذه
• شیرهای سنگی ایذه

ابادان

• کلیسا ابادان

مشهد شهری در شمال شرقی ایران و مرکز استان خراسان رضوی است. بر اساس سرشماری عمومینفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ این شهر با ۲٬۴۱۰٬۸۰۰ میلیون نفر جمعیت دومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران است.^[۳] این شهر به واسطه وجود حرم امام رضا، هشتمین امام مذهب شیعه، سالانه پذیرای بیش از ۲۰ میلیون زائر^[۴] از داخل و یک میلیون زائر ^[۵]از خارج از کشور است.

پیشینهٔ بیشتر آثار تاریخی در این شهر به پس از از قرن ۸ هجری می‌رسد. از آن‌جمله می‌توان به مسجد گوهرشاد، میل اخنگان، مسجد هفتاد و دو تن، گنبد خشتی و مصلی طرق اشاره کرد. از شهر تاریخی توس بناهایی مانند گنبد هارونیه برجا مانده‌است. بازه هور نیز از قدیمی‌ترین بناهای موجود در محدودهٔ شهر است که زمان ساخته‌شدنش را قرن سوم میلادی تخمین می‌زنند. آرامگاه نادرشاه، آرامگاه فردوسی و نیز مدارسی چون عباسقلی خان از دیگر آثار تاریخی موجود در شهر است. ^[۱۹] از دیگر مراکز دیدنی و تفریحی شهر مشهد می‌توان به موزه‌های آستان قدس رضوی، پارک کوهسنگی، پارک و شهربازی ملت، باغ وحش و پارک وکیل اباد، کوهستان پارک شادی، سد چالی دره، بازارهای پروما و الماس شرق و مجموعه موج‌های آبی به عنوان بزرگترین پارک آبی سرپوشیده خاورمیانه اشاره کرد.

ییلاقات اطراف مشهد، به خصوص شاندیز و طرقبه، زشک، نغندر، جاغرق، چالی دره، پارک جنگلی وکیل‌آباد، بوستان ملت و آبشار اخلمد از جمله مکان‌های تفریحی مورد توجه گردشگران هستند.

اماکن مذهبی

از جمله اماکن مذهبی مهم مشهد مقدس می‌توان به حرم امام رضا، مسجد جامع گوهرشاد، گنبد خشتی، پیر پالان دوز، گنبد سبز، امامزاده ناصر و یاسر و امامزاده یحیی بن زید بن علی بن الحسین (میامی) اشاره کرد.

حرم امام رضا (ع)

پل زمانخان

پل تاريخي زمانخان در مجاورت شهر سامان واقع شده است. تفكر اوليه ساخت پل در اين مكان به دوره ساسانيان باز مي گردد.

اين پل به دستور زمانخان رئيس يكي از ايلات قشقايي كه زماني دامنه كوچ آنها تا آن منطقه مي رسيد بر روي رودخانه زاينده رود احداث گرديد. تركيب مناظر رود خروشان زاينده رود، پل زمانخان و طبيعت زيباي منطقه و نيز اقدامات انجام شده جهت رفاه گردشگران، اين ناحيه را از مهمترين قطبهاي گردشگري استان قرار داده است.

دهكده سياحتي زاگرس كه داراي واحدهاي اقامتي زيبا و مشرف به زاينده رود و پل زمانخان است در مجاورت اين پل بنا شده است.

مشخصات پل زمانخان

قلعه دزك

اين بنا در روستاي دزك و در فاصله 35 كيلومتري جنوب شرقي شهركرد توسط لطفعلي خان امير مفخم شاهد حوادث فراواني بوده كه مهمترين آنها ايفاي نقش در جريان اعاده مشروطيت است.

از نظر معماري، اين قلعه به تقليد از قصرهاي اروپايي قرون گذشته با آرايشي ايراني ساخته شده است. جالبترين قسمت اين بنا، تالار سفره خانه و اتاق آيينه مي باشد. در حال حاضر اين كاخ قلعه 20/5076 مترمربع وسعت دارد و در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است. علامه فقيد علي اكبر دهخدا مولف لغت نامه مشهور مدتي را در اين قلعه به سر برده است.

قلعه سردار اسعد بختياري

كاخ قلعه سردار اسعد بختياري در فاصله 42 كيلومتري شهركرد و در مركز شهر جونقان واقع شده است و فاقد هر گونه كتيبه تاريخدار است.

اين قلعه توسط علي قلي خان سردار اسعد بختياري در زماني كه وي زمامداري ايل بختياري را به عهده داشت ساخته شده است. و بر اين اساس قدمت آن به بيش از يكصد سال مي رسد مصالح به كار رفته در اين بناي دو طبقه خشت با نماي آجر با ملات گچ و خاك است و هنرهاي حجاري، چوب بري، گچ بري، آيينه كاري و نقاشي در آن به كار رفته است.

خانه آزاده چالش تر

اين بنا به مناسبت سكونت حاج مهدي خان آزاده چالش تري در بين مردم محل به اين نام معروف گرديده قديمي ترين بناي مسكوني استان (1206 ه.ق) محسوب مي شود كه از نظر ويژگي هاي معماري سه نوع بافت متمايز متعلق به ادوار زنديه تا معاصر به همراه تزئينات گچبري، نقاشي هاي ديواري و هنرهاي روي چوب را مي توان در كالبد آن مشاهده نمود.

اين بنا در قسمت غربي شهركرد (چالش تر) قرار دارد و در سال 1357 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

خانه ستوده چالش تر

خانه ستوده في الواقع جز آخرين بخشهاي بر جاي ما نده از مجموعه بناهاي مرتبط با ارگ چالشتر و مربوط به اواخر دوره صفوي تا آخر دوره قاجاري بحساب مي آيد كه قسمت اندروني بخش حاكم نشين قلعه مذكور را تشكيل مي داده است. شالوده اصلي اين بخش در سال 1323 ه.ق به پايان رسيده كه داراي ازاره هاي سنگي ارزشمند، تراش خورده و نقاشي هاي نفيس مي باشد. اين خانه در قسمت غربي شهركرد و در نزديكي خانه آزاده قرار دارد.

سنگ نوشته هاي مشروطيت

(گردشگاه پيرغار)

در 5 كيلومتري جنوب شهر فارسان، 37 كيلومتري شهركرد و در مجاورت روستاي ده چشمه گردشگاهي مصفا به نام پيرغار وجود دارد.

بر روي قسمتي از تپه سنگي مشرف به اين گردشگاه سه كتيبه به خط نستعليق وجود دارد. متن اين كتيبه ها مجملي از شرح لشكر كشي بختياري ها به تهران و اصفهان و نقش سرداران بختياري در سركوبي استبداد صغير و سقوط محمدعلي شاه در واقعه مشروطيت است.

اين سه كتيبه به دستور سردار اسعد و سردار ظفر از رهبران مشروطه خواهي بختياري نوشته شده است.

مجموع عوامل گردشگاه از جمله چشمه پرآب، سايه سار درختان، آبشار زيبا، كوههاي اطراف و هواي پاك و خنك و نيز غار موجود در محل سبب جذب روزانه صدها گردشگر مي گردد.

امكانات و تسهيلات

جاده آسفالته فضاي سبز، سرويس بهداشتي، پاركينگ، آب آشاميدني، سكوي نشيمن، دسترسي به واحدهاي اقامتي و پذيرايي

اطاق سنگي هاي جونقان (خان اوي)

طاق سنگي هاي جونقان واقع در 8 كيلومتري شهر جونقان و در ابتداي تنگه در كش وركش (مسير شهركرد- اردل) با شيوه اي خارق العاده به صورت خشكه چين احداث گرديده اند.

در اين مكان با استفاده از سنگهاي تراش و با بهره گيري از فن نخ كشي طاقهاي قوسي تا عمق 7 متر، ارتفاع 5/2 و عرض 3 متر ساخته شده كه طي قرون متمادي در برابر زلزله هاي فراوان و ساير عوامل طبيعي تخريبگر، مقاومت نموده و بخشي از بنا به دست عوامل انساني تخريب شده است.

شير سنگي

بختياري ها براي پاسداشت جنگاوران و دلاوران خود بر روي قبر آنان مجسمه اي تراشيده از سنگ و به شكل شير با نقوشي از اسب و شمشير قرار مي دادند.

اين نقوش هر كدام معنا و مفهوم خاص خود را دارد. شير سنگي بر روي قبور دلاوران و جوانان بختياري يادآور تاريخ پرحادثه و فراز و نشيب گذشته اين ايل است. قديمي ترين شير سنگي موجود در استان مربوط به دوره صفوي است.

بردگوري ها

بردگوري ها (سنگ گبري ها) قديمي ترين آثار سنگي استان مي باشند كه به دوره ماد تا پايان حكومت ساسانيان تعلق دارند. در دين زرتشت به علت اعتقاد به مقدس بودن خاك از دفن كردن اجساد خودداري كرده و آنها را در محفظه هايي از سنگ كه استودان (استخوان دان) ناميده مي شد و در اصطلاح بختياري به آنها بردگوري (به معني سنگ گبري) مي گويند قرار مي دادند.

در خطه بختياري در دل صخره ها و يا سنگهاي عظيم فضاهايي با متوسط طول 30/3 و عرض 2 و ارتفاع 20/1 ايجاد مي كردند كه داراي دريچه هاي مربع شكل با در سنگي بوده اند. بردگوري ها به گونه اي انفرادي و يا چند تايي حفر گرديده و بيانگر فرهنگ تدفين در طول بيش از 1500 سال در منطقه و نفوذ مذهب زرتشت و پيروان آن در اين خطه هستند.

بردگوري ها در بخشهاي ديناران، ميانكوه و بازفت پراكنده اند.

مسجد اتابكان

مسجد اتابكان كه در زمره بناهاي محوري بافت قديمي شهركرد محسوب مي گردد. قديمي ترين بناي مذهبي شناخته شده در استان است و در اوايل قرن هفتم ه.ق (605) در دوران حكومت سلسله محلي اتابكان لر بزرگ به سبك مساجد قرون اوليه اسلامي شناخته شده است.

اين بنا در دوره هاي صفوي و قاجاري مرمت شده و جنس آن از خشت است.

در چوبي ارزشمند آن به دليل كاربري انواع هنرهاي روي چوب از اسناد مهم تاريخي و فرهنگي محسوب مي گردد. بقعه امامزادگان حليمه و حكيمه خاتون از نوادگان امام موسي كاظم(ع) در مجاورت مسجد اتابكان و در مركز شهركرد واقع شده است.

امامزاده حمزه علي

بقعه امامزاده حمزه علي از نوادگان امام سجاد(ع) در 35 كيلومتري شهر بروجن و در مجاورت شهر بلداجي در بالاي تپه اي مرتفع قرار گرفته و در اطراف آن دشتي وسيع گسترده است.

موقعيت طبيعي، مطلوب، آب و هواي مناسب و نزديكي به تالاب زيباي چغاخور سبب جذب ساليانه هزاران نفر از داخل و خارج استان به اين منطقه مي شوند. امكان اردو زدن و كمپينگ در اين مكان وجود دارد.

دیدنی‌ها

ساختمان تئاتر شهر در مجاورت بوستان دانشجو

شمس‌العماره، برج طغرل، کاخ گلستان، سردر باغ ملی، صاحب قرانیه، دروازه دولت، بازار تهران، بی‌بی شهربانو و موزه‌های شهر، بخشی از دیدنی‌های تهران هستند که بازدید از آن‌ها برای عموم آزاد است.

همچنین از نظر مذهبی آرامگاه عبدالعظیم حسنی در شهر ری امامزاده صالح در تجریش، امامزاده داوود در شمال کن و همچنین آرامگاه روح‌الله خمینی مورد توجه بسیاری از بازدیدکنندگان قرار دارد.

مسیر خیابان پردرخت ولی‌عصر که طولانی‌ترین خیابان تهران و خاورمیانه است به عنوان یکی از معابر دیدنی شهر به‌شمار می‌آید. شهرداری تهران در سال ۱۳۸۶ پیاده‌روهای این خیابان را از پل تجریش تا میدان راه آهن بازسازی کرده‌است تا جایی برای قدم‌زدن باشد.^[۱۸]

برج و میدان آزادی، که از نمادهای شهرند و نیز برج میلاد، بلندترین سازه ایران، و همچنین ۳۳ موزهٔ تهران از جمله مجموعهٔ کاخ‌موزه‌های سعدآباد، پربیننده‌ترین مکان فرهنگی-تاریخی ایران^[۱۹]، از دیگر جای‌های دیدنی شهر هستند.

دریک نمای کلی ایران کشوری است که از شمالی ترین نقطه تا جنوبی ترین و از شرق تا غرب برخوردار از آثاری غنی و متنوع فرهنگی است که دیدار از این جاذبه ها هر گردشگری را به اعجاب وا می دارد .استقرار تمدنهای کهن در این خطه از سرزمین ایران باعث شده تا آثار تاریخی از تنوع زیادی برخوردار باشند .در حقیقت با کشف اولین آثار باستانی از ...که عنوان ایجاد کنندگان تمدن مفرغی را به خود اختصاص داده اند ،موجی از فعالیت های باستان شناختی در این منطقه آغازشد .تاریخ دانان با توجه به تحقیقاتی که بر روی ایلام و منطقه باستانی آن انجام داده اند معتقدند که تاریخ ایلام در 3 دوره قابل بحث و  بررسی است .

1-دوره ای که تاریخ ایلام با تاریخ سومر و آکد ارتباط کاملی دارد .
2-دوره ای که تاریخ ایلام به تاریخ بابل مربوط میشود.
3-دوره ای که آشور جدید به عنوان رقیبی برای ایلام مطرح است .
به هرحال به دلیل ارتباطات سیاسی،جغرافیایی  و نظامی ایلام با مناطقی که اکنون در خارج از مرزهای کشور  قرار دارند،منجر به خلق آثار فرهنگی ایلام و منطقه به شمار می آیند.تحقیقاتی که پروفسور واندربرگ در قبرستانهای ایلام از قبیل ور کبود-جوب گوهر-چنارباشی و... انجام داده منجر به کشف آثاری شده که کاسی ها را به عنوان طلایعه دار  تکنولوژی کشف مفرغ معرفی می کند نقش برجسته گل گل واقع در 8 کیلومتری شهر ملکشاهی نیز در زمره یکی از بهترین آثار حجاری شده بر روی سنگ به شمار می آید این نقش برجسته به ابعاد 135*90 سانتیمتر روی نمای دیواره شرقی صخره ای بالاتر از روستایی گل گل ملکشاهی حکاکی شده و در وسط آن نقش برجسته پادشاه آشوری به صورتی برجسته با شمشیر و حمایل به چشم می خورد.تمامی سطح کتیبه پس از صاف کردن سطر آن به عمق 3 سانتیمتر و برجسته نشان دادن پیکره شاهنشاه با خطوط کنده کاری شده میخی پوشانیده شده است .این کتیبه که سالانه مورد بازدید صدها محقق و گردشگر مواقع می شود،از فتح ایلام و لرستان به وسیله آشوری ها سخن گفته است.از آثار تاریخی و باستان ایلام می توان به تپه باستانی  علی کش با قدمت 9000 ساله،آثار خرابه های شهر سیمره،غار کول کنی ماژین،آتشکده چهار طاقی ،قلعه جهانگیر آباد،آثار قلعه تاریخی و آتشکده سام،160 تپه   و آثار باستانی هلیلان،آتشکده سه پا ،غار  طلسم؛طاق شیرین و فرهاد آتشکده سیاهکل و غیره اشاره کرد.اهمیت میراث فرهنگی ایلام که جزو  جاذبه های اصلی توریستی ایلام محسوب می شوند،آنجا نمایان می شود که بدانیم از دوره تاریخی معاصر نیز آثاری در ایلام وجود دارند که جزءبناهای ثبت شده به شمار می آیند.قلعه والی واقع در شهر ایلام که بر روی تپه تاریخی چقا میرگ ساخته شده در نوع خود یکی از قلاع زیبای استان بشمار می آید.از دیگر آثار دوره معاصر می توان به سنگ نوشته تنگ قوچعلی اشاره کرد.این سنگ نوشته به ابعاد 120*60 سانتیمتر در عهد ناصری و به دستور حسین قلی خان والی بر دیواره سنگی به بلندای 20 متر پیرامون حفر نهر امیر آباد در سال 1305 به نگارش در آمده است.
طبیعت زیبا مکمل میراث زیبای فرهنگی ایلام
شاید باورتان نشود اما ایلام به لحاظ آب و هوایی دارای مزیت های زیادی نسبت به دیگر مناطق غرب برخوردار است به عبارت دیگر فصول سال در ایلام چنان به هم آمیخته شدهاند که نقاط گرمسیری و سرد سیری و معتدلش در آغوش هم بوده و از یکدیگر جدا نیستند.از سوی دیگر با توجه به اینکه تا سه دهه پیش در حدود 50 درصد مردم ایلام به صورت عشایری زندگی کرده و اکنون نیز بافت قابل توجهی از ترکیب جمعیتی ایلام به زندگی عشایری اختصاص دارد زمینه های گسترش توریسم عشایری و روستایی بصورت بالقوه در استان مطرح است و در صورت یک برنامه ریزی مدون و منسجم میتوان اهداف بلند مدتی را برای گسترش توریسم عشایری جستجو کرد.کوه قلاقیران را به لحاظ جلوه ای طبیعی باید در زمره یکی از بهترین نقاط کوهستانی کشور به شمار آورد.این کوه در 3 کیلو متری شهر ایلام قرار داشته ومناظر   طبیعی آن دارای زیبایی ها و جذابیت های کم نظیری از جمله تفرج گاههای ششدار است.به لحاظ مردم شناسی نیز این کوه در ایلام از اهمیت فراوانی برخوردار بوده و به نوعی در ادبیات شفاهی نماد شهر ایلام به  شمار می آید.تنگ ارغوان نیز از جمله این زیبایی است .تنگ ارغوان در 3 کیلومتری شمال شرقی شهر ایلام در مسیر تنگه قوچعلی و در مسیر رود خانه ای با گلهای ارغوانی قرار داشته که تنوع رنگ طبیعت و جنگلهای سبز این تنگه چشم هر بیننده ای را محسور می کند .از همین رو تنگه ارغوان یکی از تفرجگاههای اصلی ایلام به شمار میاید و ساکنان ایلام اغلب اوقات فراغت خود را در این تنگه سپری می کنند .اگر قصد سفر به ایلام را دارید توصیه می کنیم که حتما از این خطه سرسبز و پرآب دیدن کنید.البته یادتان باشد که پارک جنگلی چغاسبز و جنگل بلوط را هم میتوان به این لیست اضافه کنید.بازدید از غار حفاظت شده طبیعی خفاش هم برای دوستداران طبیعت توصیه می شود چون این غار در نزدیکی چشمه های آب گرم دهلران قرار داشته و هزاران خفاش در آن زندگی می کند.دوستاران آب درمانی هم میتوانند از چشمه های آب گرم که در پنج کیلومتری دهلران قرار گرفته اند استفاده کنند دریاچه دو گانه سیاه ...وبندان :غار طبیعی مژاره :مناظر طبیعی سراب آبدانان  در شهرستان آبدانان ،تنگ بهرام چوبینه ،آبشار ماربره و دره ییلاقی کلم بدره در دره شهر ،طبیعت شیروان چرداول ،تفرجگاههای جنگلی کنار سر مهران وشکارگاه شرازول ایوان و طبیعت کنار آن دیگر جلوه ها و مناطق طبیعی استان ایلام هستند که نمونه های آن را کمتر می توان در غرب کشور جستجو کرد .اگر تفرجگاههای جنگلی چغاسبز،مله پنجاو،خوران ،تنگه دالاو ،ابزا،چم گردلان ،کبیرکوه و تجریان را هم به لیست جاذبه های طبیعی ایلام اضافه کنیم،آنگاه خواهیم دیدی که طبیعت هیچ چیز را از این استان دریغ نکرده  است ایلام همچنین  به لحاظ پدیده های زمین شناسی نیز در جذب گردشگران  حائز اهمیت فراوان است  چرا که وجود 18 غار شناخته شده در این استان موقعیت  خاصی را در بحث غارنوردی به ایلام بخشیده است.

آثار تاریخی

• قلعه والی ایلام
• کاخ فلاحتی
• پل گاومیشان
• شهر تاریخی ماداکتو
• آتشکده و تنگه بهرام چوبین
• دژ جولیان
• قلعه کلم
• قلعه سیاهکل
• طاق شیرین و فرهاد

• ۱ مسجدها
• ۲ مدارس مذهبی
• ۳ کاخ‌ها و عمارت‌ها
• ۴ پل‌ها
• ۵ مادی‌ها
• ۶ بازار، سرا و تیمچه‌ها
• ۷ مناره‌ها
• ۸ غیره
• ۹ مراکز تفریحی فرهنگی
• ۱۰ منابع
• ۱۱ جستارهای وابسته

حمام‌های تاریخی

حمام‌های تاریخی اردبیل معمولاً قدمتی طولانی دارند. نقشه‌های تاریخی موجود از بافت قدیمی شهر نشان می‌دهند که حمام‌های شهر عمدتاً در کنار مساجد قرار داشته‌اند.^[

حمام‌های تادوره صفویه

• حمام قرادگنک
• حمام حاج محسن
• حمام حاج شیخ
• حمام آقانقی
• حمام یعقوبیه
• حمام میرزاحبیب
• حمام ابراهیم آباد
• حمام زینال
• حمام منصوریه

حمام‌های دوره قاجاریه

• حمام پیر
• حمام سرچشمه
• حمام اوچ دکان
• حمام پیرزرگر

پل‌های تاریخی اردبیل

پل یئدی گوز(هفت چشمه)

• پل یئددی گؤز(هفت چشمه)
• پل یعقوبیه
• پل نادری
• پل سید آباد
• پل کهرالان (کلخوران)
• پل سامیان
• پل قره سو
• پل ابراهیم آباد

کاروانسراها

باتوجه به جایگاه تجاری-اقتصادی شهر اردبیل طی ادوارگذشته و در پی آن ورود تجار و مسافران مختلف، بدیهی است مکانهایی برای اقامت واتراق مسافران وچهارپایان درنظرگرفته شده بود که اصطلاحا کاروانسرا نامیده می‌شد.که سرا هم به اختصار نامیده می‌شد. بطور نمونه: سرای حاج احمد، سرای گلشن، کاروانسرای زنجیرلی و... در نقشه‌های سال ۱۸۲۷ میلادی ۳ کاروانسرای شهر در نزدیکی دروازه قنبلان واطراف بازار قرار داشته‌اند.^{[۶۸] [۶۹][پیوند مرده][پیوند مرده] [۷۰]}

• کاروانسرای عباسی نقدی کندی
• کاروانسرای سربازوطن (قانلی بلاغ)
• کاروانسرای شورگل

بازار تاریخی اردبیل

بازاراردبیل

بازار اردبیل یادگاری از دوره صفوی و ماقبل انست. در قرن دهم هجری در زمان حکومت شاه طهماسب اول بازارهای اردبیل از رونق بسیار زیادی برخوردار بوده‌اند.

تقسیم بندی کل بازاراردبیل عبارتنداز: بازار بقالان، قصابان، خراطان، سراجان، قیصریه، چاقو فروشان، کلاه دوزان و... سرای دیگر اشاره کرد.راسته‌های موجود در بازار اردبیل عبارتند: از راسته اصلی بازار، راسته قیصریه، علافان، راسته پیرعبدالملک، بازار زرگران، سراجان، پارچه فروشان، کفاشان، مسگران، چاقوسازان، آهنگران و سراهای آنها.در قرن هفتم و هشتم بازار اردبیل رونق فراوان داشته‌است. در دوره‌های بعد، قسمتی از بازار بزرگ و تیمچه‌ها و سراها از موقوفات بقعه شیخ صفی الدین بشمار می‌رفت و درآمد و عواید حاصله به مصرف مخارج این بقعه می‌رسید.^[۵۰]

پل‌های تاریخی اردبیل

پل یئدی گوز(هفت چشمه)

• پل یئددی گؤز(هفت چشمه)
• پل یعقوبیه
• پل نادری
• پل سید آباد
• پل کهرالان (کلخوران)
• پل سامیان
• پل قره سو
• پل ابراهیم آباد

گنبد سرخ (بنا)

 

گنبد سرخ مراغه

دورنمای گنبد سرخ

گنبد سرخ مراغه نام یک بنا به ساخت سال ۵۴۲ هجری قمری در دوره سلجوقی است. سبک معماری این بنا به شیوه رازی است.^[۱]

گنبد سرخ یکی از قدیمی‌ترین بنای دورهٔ اسلامی در استان آذربایجان شرقی می‌باشد که در قسمت جنوب غربی شهر مراغه قرار گرفته‌است. نام بانی بنا و تاریخ احداث آن‌را می‌توان از کتیبهٔ جبههٔ شمالی و نام سازندهٔ آن را از کتیبهٔ غربی ملاحظه نمود.

آنچه از این کتیبه‌ها برداشت می‌گردد این است که بنای گنبد سرخ در سال ۵۴۲ هجری به‌دستور «عبدالعزیز بن محمود بن سعد یدیم» رییس آذربایجان در دورهٔ سلجوقیان و به وسیلهٔ «بنی‌بکر محمد بن بندان بن محسن معمار» ساخته شده‌است.

با شروع ساخت این بنا دورهٔ رازی در معماری ایران به پایان رسیده و این بنا نقطهٔ عطف و شروع معماری آذری می‌باشد که تلفیق آجر و کاشی و استفاده از کاشی در تزیین بناهای تاریخی در ایران از مشخصه‌های این دوره‌است.

به‌طور کلی گنبد سرخ بنایی مربع‌شکل است متشکل از سردابه و اتاق اصلی که برروی سکوی سنگی قرار دارد و به وسیلهٔ هفت ردیف پله می‌توان به آن دسترسی یافت. پنج پله در جلوی سکو واقع شده و پلهٔ ششم و هفتم جزء آستانهٔ درگاه محسوب می‌شوند.

این گنبد دارای ۴ ضلع بوده، کتیبهٔ ضلع شمالی نشانگر اسم و القاب بانی گنبد و تاریخ احداث بنا می‌باشد و کتیبهٔ ضلع شرقی و جنوبی آن آیات قرانی و ضلع غربی آن حاکی از نام سازندهٔ بنا می‌باشد.

کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند این بنا قبل از رصدخانه مراغه برای تعیین ماه‌های سال و ساعات روز کاربرد داشته و سوراخ‌های ایجاد شده بر ضلع‌های این بنا نشانگر این امر است.

گنبد سرخ در تاریخ ۱۵ دی ماه ۱۳۱۰ خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است و دارای شماره ثبت در آثار ملی ۱۳۴ است.

 

گنبد سرخ.	گنبد سرخ.	ستون‌های گنبد.
سردابهٔ گنبد.	سقف گنبد.	آجرکاری گنبد.

 

گنبد کبود

 

 

گنبد کبود.

گنبد کبود از بناهای دورهٔ سلجوقیان در شهر مراغه می‌باشد.^[۱] تزیینات به‌کار رفته در این بنا

 در مقایسه با سایر بناهای دورهٔ سلجوقیان و ایلخانان مغول کم‌نظیر است. دربارهٔ زمان احداث گنبد کبود نظرات دیگری نیز وجود دارد؛ عده‌ای آن‌را مربوط به‌زمان مغول می‌دانند و عده‌ای تاریخ بنای برج را مربوط به قبل از هلاکوخان ذکر کرده‌اند.

گنبد کبود ده پهلو است و دارای گنبدی مخروطی بوده که در گذر زمان از بین رفته‌است. این گنبد از دو بخش سردابه و اتاق اصلی تشکیل شده‌است.^[۲]

از کتیبهٔ گچبری‌شدهٔ داخل سردابه احتمال می‌رود گنبد کبود به‌عنوان یک برج مقبره ساخته شده‌باشد؛ به‌همین دلیل این گنبد به قبر مادر هلاکوخان نیز شهرت یافته‌است. کلماتی همچون «الله»، «والحمد» و ... با فرم‌های مختلف به‌خط کوفی و به روش‌های استامبی از عناصر تزیینی نقش‌بسته بر دیواره‌های سردابهٔ برج می‌باشند.

تزیینات بدنهٔ بیرونی گنبد کبود به‌شکل قطاربندی و فرم‌های هندسی و سه ردیف مقرنس ساده‌است و دیوارهای داخلی آن دارای تزیینات نقاشی به‌رنگ فیروزه‌ای بوده که در گذر زمان از بین رفته و فقط بخش کمی از آن‌ها باقی مانده‌است.^[۳]

 

کتیبهٔ گچی سردابه.	الله والحمد به‌خط کوفی.	نمای پشت گنبد.
نمایی از گنبد کبود.	نمایی از گنبد کبود.	تزیینات بدنهٔ بیرونی گنبد.

 

برج مدور

 

برج مدور.

برج مدور از بناهای ساخته‌شده در دورهٔ سلجوقیان در شهر مراغه می‌باشد که در فاصلهٔ ده متری شمال گنبد کبود قرار گرفته‌است. برروی کتیبهٔ برج به خط کوفی تاریخ احداث بنا سال ۵۶۳ هجری می‌باشد؛ ولی دربارهٔ نام بانی و مدفون داخل آن هیچ‌گونه اطلاعی در دست نیست و مزاری کاملا ناشناخته‌است.

این بنا برجی است مدوری‌شکل با ظاهری ساده که با گنبدی دوپوش پوشیده شده‌بود؛ ولی از گنبد و سقف آن در اثر مرور زمان چیزی برجای نمانده‌است. برای جلوگیری از خرابی بنا، سقف پوششی با شیروانی برروی آن احداث نموده‌اند.

سردر ورودی برج مدور دارای قاب و تاقی هلالی‌شکل بوده که درگاه را احاطه کرده و در بالا و زیر تاق هلالی، کتیبه‌ای به‌خط کوفی با نقوش پیچیده‌ای از آجر و کاشی‌های فیروزه‌ای به‌چشم می‌خورد.

ارزش بنا در این است که ترقی و تکامل نمای مینایی را طی دوران کوتاه میان تاریخ احداث این بنا و تاریخ ساخت گنبد سرخ نشان می‌دهد. این بنای آجری بروی سکوی بلندی از سنگ که سردابی در میان دارد، قرار گرفته‌است.

نگارخانه

نوشتهٔ کوفی سردر برج.

نمای درونی برج مدور.

ورودی سردابهٔ برج مدور.

 

گنبد غفاریه

 

گنبد غفاریه.

گنبد غفاریه در شمال غربی شهر مراغه و در کنار رودخانهٔ صوفی‌چای قرار گرفته‌است. این گنبد در زمان حکومت ایلخانیان و توسط سلطان ابوسعید بهادرخان ساخته شده‌است.

وجه تسمیهٔ بنا براساس آنچه که از متون تاریخی برمی‌آید چنین است که عارفی به‌نام «نظام‌الدین احمد بن حسین‌الغفاری» در زمان فرمانروایی «سلطان یعقوب بن حسن‌بیگ آق‌قویونلو» هنگام مراجعت از حج، عمارتی در نزدیکی این بنا احداث و املاک و باغی جهت مصارف آن وقف نمود. به‌همین جهت این عمارت و بناهای وابسته و همچنین برج مزبور به‌نام وی به «غفاریه» شهرت یافت.